Kalemiyle yükselmiş bir kadı olan Ârif Ahmed Efendi'nin şiirde, inşâda ve ta'lik yazısında gösterdiği beceri, Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'a göre meslekte terfi etmesinin nedeniydi. Amasyalı bir kadılar ailesinin üçüncü kuşağıdır. Dedesi Hâfız Ahmed Efendi Antalya, Sivas ve Canik kadılıklarında bulunmuş, babası Abdülbâkî Efendi en az üç kez Amasya kadılığına getirilmiştir. Kendisi de nâiblikten kasaba kadılığına, oradan büyük kadılar arasına yükseldi ve 1131'den (1718-19) sonra öldü. Hüsameddin'in kısa hükmüyle "kibâr-ı kudâttan şâir bir zât"tı.

Amasya Tarihi'ndeki Madde

Meşâhîr-i kudâtdan Hâfız Ahmed Efendizâde Abdülbâki Efendi'nin mahdûmudur. Müfessir Hızır Efendi tilmîzlerinden Çorumlu Müftü Ahmed Efendi'den ikmâl-i tahsîl edib kazâ nâibi, kasabâta kadı oldu. Şiir ve inşâda ve ta'lik yazısında mahareti olduğundan terfi' edilerek 1131 yılından sonra vefât etdi. Kibâr-ı kudâtdan şâir bir zât idi.

Günümüz Türkçesiyle: Tanınmış kadılardan Hâfız Ahmed Efendi'nin oğlu Abdülbâkî Efendi'nin oğludur. Müfessir Hızır Efendi'nin öğrencilerinden Çorumlu Müftü Ahmed Efendi'den okuyup öğrenimini tamamladı; kaza nâibi, ardından kasabalarda kadı oldu. Şiirde, inşâda (resmî ve edebî düzyazıda) ve ta'lik yazısında ustalığı olduğu için yükseltildi ve 1131 yılından sonra öldü. Büyük kadılardan, şair bir kişiydi.

Hâfız Ahmed Efendizâdeler

Ailenin kurucusu sayılan Hâfız Ahmed Efendi, altıncı ciltteki maddesine göre Amasyalı Mehmed'in oğluydu. Yağmurköylü Hacı İsmâil ve Kadızâde Mehmed efendilerden okudu, İstanbul'da Amasyalı Mihekzâde Mustafa Efendi'nin mülâzımı oldu, Amasya medreselerinde sırasıyla ders verdikten sonra Yörgüç Paşa ve Tokat'taki Hâtuniye medreselerinde müderris, ardından kadı oldu. Mihekzâde'nin desteğiyle 1056'da (1646) mevleviyet payesiyle Antalya, 1059'da Sivas, 1062'de Canik kadılıklarına getirildi. 1064'te (1653-54) Mehmed Paşa Medresesi müderrisliğiyle emekliye ayrılıp Amasya'nın Kurşunlu Mahallesi'nde ders ve ibadetle yaşadı. 1068'de hacca gitti, dönüş yolunda 1069 başlarında (1658) öldü. Hüsameddin maddeyi şu cümleyle bitirir: "Mahdûmu Abdulbaki Efendi ve hafîdi Ahmed Efendi de kibâr-ı kudâtdan idiler. Bunlara 'Hâfız Ahmed Efendizâdeler' dendi." Buradaki "hafîd", yani torun Ahmed Efendi, adı, mesleği ve "kibâr-ı kudât" nitelemesiyle Ârif Ahmed Efendi'nin ta kendisi olmalıdır; iki madde aynı aileyi iki ucundan anlatır.

Ortadaki halka Abdülbâkî Efendi'dir. Dördüncü cildin olaylar kısmında adı iki kez geçer: Zilkade 1087'de (Ocak 1677) Habîb Efendi'nin yerine "ikinci defa" Amasya kadısı oldu, Zilkade 1090'da (Aralık 1679) Kadı Ali Efendi'nin yerine yine bu göreve döndü. İlki tarihsiz olmak üzere ailesinin şehrine üç kez kadı olarak atanmış olması, ailenin Amasya'daki itibarını gösterir. Ârif Ahmed Efendi'nin başlıktaki "Kadızâde" lakabı da bu babadan gelir: kadı oğlu demektir.

Hocası ve Meslek Hayatı

Ârif Ahmed Efendi'nin hocası Çorumlu Müftü Ahmed Efendi, Müfessir Hızır Efendi'nin öğrencisiydi. Hızır Efendi 1058'den (1648) başlayarak dört kez Amasya müftüsü ve Sultaniye Medresesi müderrisi olmuş, bir ara görevden alınıp Kıbrıs'a gönderilmiş, 1072'de sadrazam Fâzıl Ahmed Paşa tarafından geri çağrılmıştı. Hüsameddin, onun ders halkasına birkaç yüz öğrencinin devam ettiğini yazar. Ârif Ahmed Efendi, bu halkadan yetişen bir hocanın öğrencisi olarak Hızır Efendi'nin ilim çevresinin ikinci kuşağına aittir.

Meslek basamakları maddede kısaca sayılır: kaza nâibliği, kasaba kadılıkları ve terfi. Nâib, kadının yerine bakan vekildi; kasaba kadılığı mesleğin alt basamaklarındandı. "Kibâr-ı kudât", yani büyük kadılar arasında anılması, sonunda dedesi gibi mevleviyet derecesine eriştiğini düşündürür, ancak hangi şehirlerde görev yaptığı yazılmamıştır. Terfinin gerekçesi olarak şiirin yanında inşâ ve ta'lik yazısının sayılması, Ârif Ahmed Efendi'nin her şeyden önce kalemiyle tanınan bir kadı olduğunu gösterir.

Ölüm tarihi kesin değildir. Hüsameddin "1131 yılından sonra" der; bu ifade onu 1131'de (1718-19) hayatta gösteren bir belgeyi gördüğünü, ama ölüm kaydına rastlamadığını düşündürür.

Şiiri

Ârif Ahmed Efendi'nin şiirlerine ulaşılamamıştır. Terfisini şiirdeki maharetine bağlayan Hüsameddin bile maddeye bir beyit almamıştır. Dedesinin maddesinde yalnızca "Ahmed Efendi" diye geçtiğine göre başlıktaki Ârif bir mahlas olabilir; Hüsameddin şairleri çoğunlukla mahlaslarıyla başlığa yazar. On birinci ciltte onu izleyen iki Ârif, yani Ârif Mehmed Dede ile onun torununun oğlu Ârif Mehmed Efendi, Mevlevîhâne çevresinden gelir; kadılar ailesinden Ârif Ahmed Efendi'yi bu Mevlevî soyuna bağlayan bir kayıt maddelerde görünmez. Metin Hakverdioğlu'nun Amasya Tarihi şairlerine ayırdığı makale de adını anar, yeni bilgi getirmez.

Kronoloji

1056-1062 (1646-1652): Dedesi Hâfız Ahmed Efendi sırasıyla Antalya, Sivas ve Canik kadısı olur.

1069 başları (1658): Hâfız Ahmed Efendi hac dönüşü yolda ölür.

Zilkade 1087 (Ocak 1677): Babası Abdülbâkî Efendi ikinci kez Amasya kadısı olur.

Zilkade 1090 (Aralık 1679): Abdülbâkî Efendi yeniden Amasya kadılığına getirilir.

1131 sonrası (1718-19 sonrası): Ârif Ahmed Efendi ölür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar