Dedesi Kamlıklı Hacı Mustafa Efendi de babası Abdurrahman Efendi de Merzifon müftüsüydü ve aileye "Müftîzâde" adı bundan kalmıştı; XVIII. yüzyılda iki kuşaktır süren bu makamı Âdil Mustafa Efendi sürdürmedi, kadılığı seçti. Amasya'da çevresine en çok öğrenci toplayan hocalardan Îdîzâde Âkif Mustafa Efendi'den okudu, İstanbul'da kadılık sınavını kazandı, pek çok kasaba ve şehirde kadılık yaptı, emekliye ayrıldı ve 1188'de (1774-75) öldü. Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'ın ona yakıştırdığı sıfatlar "âmil, fâzıl, şâir"dir.

Amasya Tarihi'ndeki Madde

Merzifon müftüsü Kamlıklı Mustafa Efendizâde Abdurrahman Efendi'nin mahdûmudur. Amasya'da Iydîzâde Hacı Âkif Mustafa Efendi'den ikmâl-i tahsîl edib İstanbul'a gitdi. Tarîk imtihânını kazandığı münâsebetle silk-i kudâta girip hayli kasabât ve bilâda kadı olarak iştihâr etdi. Ba'dehû ihtiyâr-ı tekâüd edib 1188'de vefât etdi. Âmil, fâzıl, şâir bir zât idi.

Günümüz Türkçesiyle: Merzifon müftüsü Kamlıklı Mustafa Efendi'nin oğlu Abdurrahman Efendi'nin oğludur. Amasya'da Îdîzâde Hacı Âkif Mustafa Efendi'den okuyup öğrenimini tamamladı ve İstanbul'a gitti. Kadılık yolunun sınavını kazandığı için kadılar sınıfına girdi; birçok kasabada ve şehirde kadılık yaparak tanındı. Sonra emekliliği seçti ve 1188'de öldü. Bildiğiyle amel eden, faziletli, şair bir kişiydi.

Merzifon'da Bir Müftü Ailesi

Ailenin büyüğü Kamlıklı Mustafa Efendi'nin Merzifon'daki yükselişi, dördüncü cildin bakiyyesinde anlatılan bir yolsuzluk olayına bağlıdır. 1128'de (1716) deve alımı için halktan toplanan yardım parasını Merzifon voyvodası Hasan Ağa, kadı Ali Efendi ve Sultaniye müderrisi ve müftüsü Abdullah Efendi birlikte ceplerine atmışlardı. Durum anlaşılınca üçü de görevden alınıp Samsun'a sürüldü ve kalebent edildi; paralar onlardan alınıp sahiplerine geri verildi. Boşalan makamlara yeni adlar atandı ve "ulemâdan Kamlıklı Mustafa Efendi" Merzifon Sultaniyesi'nin müderrisi ve müftüsü oldu. "Kamlıklı" nisbesinin hangi köye ya da mahalleye işaret ettiğini Hüsameddin açıklamaz.

Babası Abdurrahman Efendi, on birinci ciltteki kendi maddesine göre babasından ve Amasya'da Çorumlu Müftü Hâfız Seyyid Mehmed Efendi'den okudu, dersiâm oldu, Merzifon'daki Çelebi Sultan Medresesi'nde müderrislik yaptı, sonra babası gibi Merzifon müftüsü oldu ve 1167'den (1753-54) sonra öldü. Fıkıh bilgisiyle tanınmıştı; Hüsameddin onun Aliyyülkārî'nin "Aynü'l-İlim" adıyla anılan eserine bir şerh yazdığını kaydeder. Aynı maddenin son cümlesi oğlunu "Mustafa Âdil Efendi" diye anar. Babanın maddesinde ad önde, kendi maddesinin başlığında Âdil önde durur; iki kullanım birlikte, Âdil'in Mustafa Efendi'yi öbür Mustafalardan ayıran bir mahlas olduğunu düşündürür. Aynı ciltte maddesinin hemen önünde duran Rummânzâde Âdil Mehmed Efendi başka bir ailedendir ve bir asır kadar önce, 1086'da ölmüştür.

Amasya'da Öğrenim ve Kadılık Yılları

Âdil Mustafa Efendi'nin hocası Îdîzâde Âkif Mustafa Efendi, iki kez Amasya müftülüğü yapmış, kırk yılı aşkın bir süre ders okutmuş ve 1173'te (1760) ölmüş bir âlim ve şairdi. Hüsameddin onun döneminde öğrencilerin Amasya'ya akın ettiğini, onları medreselere yerleştirmek için bir ulema meclisi kurulduğunu yazar. Âkif Efendi'nin ailesi de Merzifon kökenliydi. Merzifonlu bir müftü ailesinin oğlunun öğrenimini onun yanında tamamlaması, iki şehir arasındaki ilim bağının o yıllardaki işleyişini gösterir.

Âdil Efendi bundan sonra İstanbul'a gitti. Maddede geçen "tarîk imtihânı", kadılık mesleğine girmek isteyenlerin geçmesi gereken sınavdır. Bu sınavı kazanınca kadılar sınıfına katıldı. Hüsameddin onun "hayli kasabât ve bilâd"da, yani pek çok kasaba ve şehirde kadılık yaparak tanındığını yazar, ama görev yerlerini saymaz. Görev sürelerinin kısa tutulduğu ve kadıların sık sık yer değiştirdiği bir düzende bu kadar çok yerde bulunmak uzun bir meslek hayatını gösterir. Sonunda kendi isteğiyle emekliye ayrıldı. Nerede yaşadığı, Merzifon'a ya da Amasya'ya dönüp dönmediği bilinmiyor.

Şiiri

Âdil Mustafa Efendi'nin şiirlerine ulaşılamamıştır. Hocası Âkif Efendi'nin divanı bugüne kalmışken öğrencisinin şiiri aynı talihe erişmemiştir. Hüsameddin de şair olduğunu kaydetmenin ötesine geçmez, bir divandan söz etmez. 2024'te yayımlanan şair dökümünde Metin Hakverdioğlu da onu adıyla anmakla kalır.

Kronoloji

1128 (1716): Dedesi Kamlıklı Mustafa Efendi Merzifon Sultaniyesi'nin müderrisi ve müftüsü olur.

1167 sonrası (1753-54 sonrası): Babası Merzifon müftüsü Abdurrahman Efendi ölür.

1173 (1760): Hocası Îdîzâde Âkif Mustafa Efendi Amasya'da ölür.

1188 (1774-75): Âdil Mustafa Efendi emekli kadı olarak ölür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar