Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'a göre İstanbul'da Yenikapı Mevlevîhânesi'nde yıllarca şeyhlik eden Ârif Mehmed Efendi'nin adı, bu tekkenin bilinen şeyhler sırasında geçmez. Amasya Mevlevîhânesi şeyhi Alâeddîn Dede'nin oğlu olan bu Mevlevî şairi, şeyh ailesinin İstanbul'a giden üyelerindendi. Tarikat terbiyesine babasının yanında başladı, Konya'da Mevlânâ dergâhında tamamladı ve 1137'de (1724-25) öldü. Adını, tekkeyi XVII. yüzyılda yeniden kurduran büyük dedesi Ârif Mehmed Dede'den aldığı anlaşılır. Hüsameddin'in kısa maddesi onu "âlim, şâir, edebiyâta vukûfu mükemmel" bir zat olarak tanıtır.

Amasya Tarihi'ndeki Madde

Amasya Mevlevîhânesi şeyhi Alâeddîn Dede'nin mahdûmudur. Pederinden tahsîl ve terbiye görüp Konya'ya gitdi. Orada ikmâl-i tarîk edib İstanbul'da Yenikapı Mevlevîhâne şeyhi oldu. Yıllarca burada îfâ-yı meşîhat edib 1137'de vefât etdi. Âlim, şâir, edebiyâta vukûfu mükemmeldi.

Günümüz Türkçesiyle: Amasya Mevlevîhânesi şeyhi Alâeddîn Dede'nin oğludur. Babasından okuyup terbiye gördü ve Konya'ya gitti. Orada tarikat eğitimini tamamladı, İstanbul'da Yenikapı Mevlevîhânesi'nin şeyhi oldu. Yıllarca orada şeyhlik ettikten sonra 1137'de öldü. Âlim ve şairdi, edebiyat bilgisi mükemmeldi.

Ailesi

Ârif Mehmed Efendi'nin soyu, Amasya Mevlevîhânesi'nin XVII. yüzyıldaki şeyhleriyle iç içedir. Büyük dedesi Ârif Mehmed Dede, 1047'de (1637-38) Bayram Paşa'nın yeniden yaptırdığı tekkenin ilk şeyhi olmuş, azledilince İstanbul'a gidip 1061'de orada ölmüştü. Dedesi Abdülbâkî Dede babasıyla İstanbul'a gitmiş, Galata Mevlevîhânesi'nde kalmış, sonra Beşiktaş'taki Mürre Hüseyin Paşa Mevlevîhânesi'nin şeyhi olmuş ve 1086'da (1675-76) ölmüştü. Babası Alâeddîn Dede ise aileyi yeniden Amasya'ya bağladı: Şaban 1091'de (Ağustos-Eylül 1680) şeyh Kudsî Hasan Dede ölünce Hüsameddin'in "sâdât-ı Aleviye'den es-Seyyid Alâeddîn Dede" diye andığı bu zat Amasya Mevlevîhânesi'nin şeyhi oldu. 1096-1099 yılları arasında post kısa bir süre Ebû Saîd Ahmed Dede'ye geçti, sonra yeniden Alâeddîn Dede'ye verildi. Ölüm tarihi olaylar kısmında Zilhicce 1111'in son günleri (Haziran 1700), başka maddelerde 1112 olarak geçer.

Ârif Mehmed Efendi'nin kardeşlerinden biri, Mevlevîhâne'nin postu ve vakfı için uğraşmış şair Sâkıb Osman Efendi'dir. Hüsameddin Sâkıb'ın maddesinde kardeşi olarak yalnızca Abdülbâkî Efendi'yi anar; Ârif Mehmed Efendi'nin bu ikisiyle kardeş olduğu, üçünün de Alâeddîn Dede'nin oğlu diye kaydedilmesinden çıkarılır. Ailenin "Ârif Dedezâde" diye anılması, ataları Ârif Mehmed Dede'ye işaret eder. Başlıktaki "Dedezâde" de aynı anlamda, "Dede'nin oğlu" demektir. Köprülü Mehmed Paşa'nın eşi Ayşe Hanım'ın mensup olduğu Köprülü Dedezâdeler ile bir ilgisi yoktur; Mevlevî şeyh ailelerinde "dede" şeyhlerin unvanıdır.

Konya ve Yenikapı

Babasının yanında başlayan eğitimin Konya'da tamamlanması, Mevlevî tarikatında alışılmış bir yoldur. Mevlânâ'nın türbesinin bulunduğu Konya âsitânesi tarikatın merkeziydi; burada çile çıkararak dede olan dervişler başka mevlevîhânelere şeyh olarak gönderilebiliyordu. Aynı yıllarda Amasyalı Ebûbekir Dede de Konya'da çilesini tamamlayıp aşçıbaşı olmuş, 1112'de Alâeddîn Dede'nin ölümü üzerine Amasya'ya şeyh olarak gönderilmişti.

Hüsameddin, Ârif Mehmed Efendi'nin bundan sonra İstanbul'da Yenikapı Mevlevîhânesi'nin şeyhi olduğunu ve yıllarca orada kaldığını yazar. Bu bilgi Yenikapı'nın bilinen şeyhler sırasıyla uyuşmaz. M. Baha Tanman'ın Yenikapı Mevlevîhânesi üzerine yazdığı ansiklopedi maddesi, tekkenin postnişinlerini ilk şeyh Kemal Ahmed Dede'den 1775'te ölen Seyyid Ebûbekir Dede'ye kadar adlarıyla sayar: Doğanî Ahmed, Sabûhî Ahmed, Câmî Ahmed, Kārî Ahmed, Nâci Ahmed, Pendârî Ahmed, Seyyid Nesîb Yûsuf, Peçevî Ahmed, Mesnevîhan Ahmed, Sâfî Mûsâ ve Köçek Ahmed dedeler. Bu listede Ârif Mehmed adında bir şeyh yoktur. Ârif Mehmed Efendi'nin Yenikapı'da postnişin olmayıp tekkenin dedelerinden ya da mesnevîhanlarından biri olarak bulunması mümkündür; Hüsameddin'in başka bir İstanbul mevlevîhânesini Yenikapı ile karıştırmış olması da ihtimal dışı değildir. Elde bu sorulardan birini çözecek belge yoktur.

Şiiri

Ârif Mehmed Efendi'nin şiirlerine ulaşılamamıştır. Hüsameddin edebiyat bilgisini övmekle kalır, ne bir eser adı ne bir beyit verir. Hakverdioğlu'nun Amasya Tarihi şairleri dökümünde iki kardeş ayrı ciltlere düşer: Sâkıb Osman sekizinci, Ârif Mehmed on birinci cildin adları arasındadır.

Kronoloji

1047 (1637-38): Büyük dedesi Ârif Mehmed Dede yeniden yapılan Amasya Mevlevîhânesi'nin şeyhi olur.

1086 (1675-76): Dedesi Abdülbâkî Dede, Beşiktaş'taki Mürre Hüseyin Paşa Mevlevîhânesi şeyhiyken ölür.

Şaban 1091 (Ağustos-Eylül 1680): Babası Alâeddîn Dede Amasya Mevlevîhânesi'nin şeyhi olur.

Zilhicce 1111 (Haziran 1700): Alâeddîn Dede ölür; başka maddelerde ölüm yılı 1112 olarak geçer.

1137 (1724-25): Ârif Mehmed Efendi ölür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar