Özgün Metin

Vezin: Mefâîlün mefâîlün mefâîlün mefâîlün

Esîr etdi dil-i dîvânesin gîsûların câna
Ne ẓâlimdür o çeşm ü ġamze-i cadûların cânâ

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey can, saçların divane gönlü esir etti; ey can, o gözlerin ve büyücü bakışlarının ne zalimdir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir, cönkte "dîvân" ya da "dîvânî" diye kaydedilmiştir. Âşık edebiyatında bu ad, aruzla ve gazel gibi beyitlerle söylenen, sazla okunan şiirlere verilir. Hakverdioğlu'nun makalesi cönkteki şiirlerin yalnız ilk nazım birimlerini yayımladığı için bu şiirin yalnız ilk beytini biliyoruz. Redif "cânâ", kafiye "gîsûların / câdûların" kelimelerindeki "-ûların" sesidir. Vezin tespiti bizimdir; halk şairlerinin aruzlu şiirlerinde olduğu gibi bazı hecelerde kalıba tam uymayan yerler bulunabilir. Şiirin kime ve hangi vesileyle söylendiği bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit, sevgilinin güzelliğinin iki bilinen silahını sayar: saç ve göz. Birinci mısrada "gîsû", uzun saç, divane gönlü esir eder; saçın zincir ya da tuzak gibi âşığı bağlaması divan şiirinin temel mazmunlarındandır. İkinci mısrada göz ve "gamze", yani süzgün, yan bakış, "câdû", büyücü olarak anılır. Sevgilinin bakışının büyü gibi insanı ele geçirmesi ve zalimce yaralaması, gelenekte gamzenin okla, hançerle ya da sihirle anılmasının bir örneğidir. Birinci mısranın sonundaki "câna" kelimesi makalede bu biçimde verilmiştir; redifin "cânâ" olduğu düşünülürse, bu yazım bir dizgi farkı olabilir.

Tarihî Bağlam

Şiir, Metin Hakverdioğlu'nun 2019'da tanıttığı Merzifon Cönkü'nde "Ârif" mahlasıyla kayıtlıdır. Cönkte Ârif'in on bir aruzlu şiiri vardır: güfteler, dîvânlar, bir gazel ve bir semâ‘î. Ârif, cönkte en çok güfteye yer verilen şairdir. Makale şair hakkında bilgi vermez; şairin kimliği ve hangi yüzyılda yaşadığı belirlenememiştir. Cönkün Merzifon'da, Eyüb Sabrî'nin edebî çevresinde derlendiği düşünüldüğü için şairin bu çevrede okunan ya da yaşayan bir şair olması mümkündür. Ayrıntı için Ârif sayfasına bakılabilir. Şiir cönkün 11. sayfasında, makalenin 551. sayfasındadır; şiirin tam metni cönkün kendisindedir ve bugüne kadar yayımlanmamıştır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar