Âşık Fatma, asıl adı Fatma Üzüm olan ve şiirlerinde kendi adını mahlas olarak kullanan, Amasya doğumlu bir kadın halk şairidir. Bozlak, barak ve ağıt türünde eserler söyleyip sazla icra eden, 1993'te bir kaset çıkaran, yerel radyo ve televizyon programlarında eserlerini seslendiren bir âşıktır. Hakkındaki bilgiler, Ayşe Aslan'ın 2009'da onunla yaptığı söyleşiye dayanan 2010 tarihli bir yazıdan ve kadın âşıklar üzerine iki çalışmadan gelir; Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ndeki maddesi bu çalışmalara dayanır. Doğum tarihi yayımlanmamıştır ve yayımlanmış kaynaklarda öldüğüne dair bir kayıt bulunmadığı için bu sayfada yalnız kamuya açık edebî bilgiler verilmiştir.

Hayatı

Fatma Üzüm Amasya'da doğdu. Hakkında yapılan çalışmalar doğum yılını vermez; Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü onu XX. yüzyıl âşıkları arasında sayar. Kaynaklara göre babası da bir âşıktı, fakat Fatma onu çok küçük yaşta kaybettiği için tanıyamadı. Şiire ve âşıklık geleneğine ilgisi çocukluk yıllarında başladı. Kendi anlatımına göre bir rüya gördükten sonra şiirlerini daha büyük bir şevkle yazmaya koyuldu. Evlendikten sonra bir süre şiir yazmaya ara vermek zorunda kaldı. Fatma Ahsen Turan ile Reyhan Gökben Saluk'un kadın âşıklar üzerine çalışmasında onun hikâyesi, âşıklık geleneğinde kadın olmanın getirdiği güçlüklere örnek olarak anılır. Âşık Fatma bu güçlüklere rağmen şiirden vazgeçmedi ve daha sonra yeniden yazmaya ve saz çalmaya başladı.

Amasya ile Bağı

Âşık Fatma'nın Amasya ile bağı doğum yeridir. Kaynaklar onun Amasya'nın hangi ilçe ya da köyünde doğduğunu belirtmez, şehirde ne kadar yaşadığını da söylemez. Şiirlerinde Amasya'yı konu edinip etmediği bilinmemektedir; bu sayfa hazırlanırken onun Amasya ile ilgili yayımlanmış bir şiirine ulaşılamamıştır. Bu yüzden Amasya bağı tek bir bilgiye, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'nün Aslan'a ve 2014 tarihli kitaba dayanarak verdiği doğum yeri kaydına bağlıdır.

Âşıklığı ve Şiiri

Telif notu: Fatma Üzüm'ün şiirleri telif koruması altında olduğu için ayrı sayfalarda yayımlanamamaktadır. Yayımlanmış kaynaklarda ölümüne dair bir kayıt bulunmadığından koruma süresinin ne zaman dolacağı bilinmemektedir; eserler, Türk hukukuna göre şairin ölümünden sonraki yetmiş yıl boyunca korunur.

Âşık Fatma'nın ustası İhsan Işık'tır. Beğendiği ve örnek aldığı âşıklar arasında Karacaoğlan, Dadaloğlu, Âşık Veysel, Muhlis Akarsu, Âşık Mahsunî Şerif, Ali Tarapoğlu ve Neşet Ertaş'ı sayar. Bunların içinde Neşet Ertaş'ın gönlünde ayrı bir yeri olduğunu, eserlerini yazarken onu örnek aldığını söyler. Yazıp icra ettiği eserler daha çok bozlak, barak ve ağıt örnekleridir.

Şiirlerinde 7'li, 8'li ve 11'li hece ölçülerini kullanır. Konuları sevgi, ayrılık, hayatın zorlukları, hasret, insanın geçim ve yaşam mücadelesi, dünyanın geçiciliği ve ölümdür. Şiirlerini irticalen, yani o anda doğaçlama söyler; gerekirse sonradan üzerinde değişiklik yapar ve ardından yazıya geçirir.

Bazı şiirleri âşıklar ve yazarlar derneklerinin dergilerinde yayımlanmıştır. 1993'te "Yitirdim Yavrumu Kader Utansın" adlı bir kaset çıkarmıştır. Ostim TV ve TRT 1 başta olmak üzere çeşitli televizyon kanallarında ve yerel radyolarda eserlerini icra etmiştir. Şiirlerini toplayan bir kitabı olup olmadığı kaynaklarda belirtilmez. Bu sayfa hazırlanırken şiirlerinden yayımlanmış bir metne ulaşılamamıştır; bu yüzden burada alıntı verilmemiştir.

Kaynakların Durumu

Âşık Fatma hakkında ilk çalışma, 2009'da Gazi Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi'nde öğrenci olan Ayşe Aslan'ın onunla yaptığı söyleşi ve bu söyleşiye dayanarak Yaşayan Halk Şairleri Sazın ve Sözün Sultanları dizisinin dördüncü cildinde yayımladığı yazıdır. Turan, Saluk ve Ünal Ünalan'ın 2014 tarihli Geçmişten Günümüze Sazda ve Sözde Usta Kadınlar kitabı ile Turan ve Saluk'un 2015'te yayımlanan İngilizce makalesi de ondan söz eder. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ndeki madde, Fatma Ahsen Turan tarafından 2019'da yazılmış ve bu üç çalışmaya dayanmaktadır. Bu sayfadaki bilgiler o maddeden alınmıştır; Aslan'ın yazısı, 2014 tarihli kitap ve 2015 tarihli makale bu araştırmada görülememiştir. Bilgilerin büyük ölçüde şairin kendi anlatımına dayandığını, başka bir belgeyle karşılaştırılamadığını da belirtmek gerekir.

Kronoloji

1993: "Yitirdim Yavrumu Kader Utansın" adlı kasetini çıkarır.

2009: Ayşe Aslan onunla söyleşi yapar.

2010: Aslan'ın yazısı Yaşayan Halk Şairleri Sazın ve Sözün Sultanları'nın IV. cildinde yayımlanır.

2019: Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'nde maddesi yayımlanır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Ayşe Aslan, "Fatma Üzüm (Âşık Fatma)", Yaşayan Halk Şairleri Sazın ve Sözün Sultanları, c. IV, ed. Fatma Ahsen Turan, Başak Uysal, Ankara: Gazi Kitabevi, 2010, s. 141-147 (Turan 2019 aktarımıyla).
  • Fatma Ahsen Turan, Reyhan Gökben Saluk, Özlem Ünal Ünalan, Geçmişten Günümüze Sazda ve Sözde Usta Kadınlar, ed. Nezahat Özcan, Ankara: Gazi Kitabevi, 2014, s. 207 (Turan 2019 aktarımıyla).

Akademik çalışmalar

  • Fatma Ahsen Turan, Reyhan Gökben Saluk, "Female Minstrels within the Minstrelsy Tradition and the Problems They Encounter", International Journal of Humanities and Social Science, 5(7/1), 2015, s. 118-126 (Turan 2019 aktarımıyla).

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar