Âşık İsa Gedik, XX. yüzyılın ikinci yarısında destan bastırıp satan Gümüşhacıköylü bir halk şairidir. Bugün ondan geriye kalan, 17 Temmuz 1969 tarihli tek bir basılı destan ile bu destanın altına düşülmüş kısa bir imzadır: "Amasya'nın Gümüşhacı Köyünden Halk Şairi İsa Gedik". Cavit Güzel, Amasya'daki âşık tarzı destan geleneği üzerine çalışmasında onu Halil İbrahim Alkaç, Ahmet Abacı ve Rıza Çulha ile birlikte şehrin yazılı kültür dönemi destancıları arasında sayar ve âşığın hayatına dair herhangi bir bilgiye ulaşamadığını açıkça belirtir. Bu sayfa, kaynakların Gedik hakkında söylediklerini bir araya getirir.

Hayatı

İsa Gedik'in doğum ve ölüm tarihleri, mesleği ve âşıklığa nasıl başladığı bilinmemektedir. Destanındaki imza, onun kendisini "halk şairi" olarak tanıttığını ve Amasya'nın Gümüşhacıköy ilçesinden olduğunu gösterir. Eski adlandırmada ilçe "Gümüşhacı Köyü" diye de yazılırdı; aynı yazım Ahmet Abacı'nın 1961 tarihli bir destanının başlığında da görülür. Gedik'in 1969'da destan bastırıp satması, onun Anadolu'da 1940'lardan sonra yaygınlaşan ve 1980'lerden sonra sönen gezgin destancılığın son evresinde etkin olduğunu gösterir. Güzel'in Alkaç, Abacı ve Çulha için verdiği Alevi-Bektaşi gelenek ve zâkirlik bilgisi Gedik için verilmez.

Keşli Destanı

Güzel'in tespit edebildiği tek eser, 17 Temmuz 1969 tarihli "Amasya'nın Keşli Köyünde Kocasını Uyurken Öldüren Katil Gelinin Acıklı Destanı"dır. Destan on beş dörtlükten oluşur, on bir heceli ölçüyle kurulmuştur ve Samsun'daki Yüceer Matbaası'nda basılmıştır. Konusu, Amasya'nın Keşli köyünde bir adamın uykusunda eşi tarafından tüfekle vurularak öldürülmesidir. Anlatım büyük ölçüde öldürülen adamın ağzından yapılır; bu, Güzel'in Alkaç'ın destanlarında da gördüğü, olay kişisini kendi acısını anlatır hâlde konuşturan destan tekniğidir. Yerel bir cinayetin destana dönüştürülüp basılması, Güzel'in gezgin destancılar için belirttiği, toplumu derinden etkileyen olayları seçme eğilimine uyar.

Şiiri

Telif notu: Âşık İsa Gedik'in tespit edilen destanı 1969'da yayımlanmıştır ve şairin ölüm tarihi bilinmediği için telif koruması altındadır; koruma süresinin bitiş yılı hesaplanamamaktadır. Bu nedenle şiirleri sitemizde ayrı sayfalar hâlinde yayımlanamamakta; aşağıda yalnız iki dörtlük alıntılanmaktadır.

Güzel'in aktardığı parçalardan destanın ilk dörtlüğü ile âşığın kendi adını andığı son dörtlüğü şöyledir:

Yeni bir cinayet Amasya ilinde
Söylensin destanım halkın dilinde
Söyleyin böyle midir yeni gelin de
Bakın kocasına kıydı bu gelin
Yeter âşık İsa bu kadar yeter
Yazmış olduğum destan burada biter
Yirmibeş kuruşa adam mı batar
Nasıl kıydın tatlı canıma

İlk dörtlük, olayın yerini ve haber niteliğini hemen verir; "Söylensin destanım halkın dilinde" dizesi, destancının metnini dilden dile dolaşacak bir haber olarak gördüğünü açıkça söyler. Son dörtlük ise halk şiirindeki mahlas geleneğine uygun olarak "âşık İsa" adıyla açılır ve destanın bittiğini bildirir. Üçüncü dizedeki "yirmibeş kuruş" ifadesinin, destan yaprağının satış fiyatına mı yoksa olayla ilgili bir ayrıntıya mı işaret ettiği aktarılan parçadan anlaşılamamaktadır; dize burada kaynaktaki biçimiyle verilmiştir. Son dize ise yeniden öldürülen adamın ağzından söylenmiş gibi durur; bu okuma doğruysa âşık sesi ile olay kişisinin sesi aynı dörtlükte iç içe geçmektedir.

Amasya ile Bağı

Gedik, destanının altındaki imzaya göre Gümüşhacıköylüdür ve tespit edilen destanı Amasya'da geçen bir olayı anlatır. Güzel onu Amasya'nın destancı âşıkları arasında son sırada tanıtır. Yöre âşıklarını sayan bir başka listede de adı Âşık İsa Gedik olarak geçer. Amasya'nın âşıklık geleneği sitedeki Amasya'da âşıklık geleneği ve Amasya türküleri ve uzun havalar yazılarında anlatılır.

Kaynakların Durumu

İsa Gedik hakkında bilinenlerin hepsi tek bir basılı destana ve bu destanı inceleyen Güzel'in çalışmasına dayanır. Araştırmacı, âşığın hayatı hakkında bilgiye ulaşamadığını yazar; yöre âşıklarını sayan öteki çalışmalar da yalnız adını verir. Başka destanları olup olmadığı, ne zaman öldüğü ya da hâlâ yaşayıp yaşamadığı bilinmemektedir. Destanın tam metni yayımlanmış bir derlemede bulunmadığı için sayfadaki dörtlükler Güzel'in aktardığı parçalardan alınmıştır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Kitaplar

  • İsa Gedik, Amasya'nın Keşli Köyünde Kocasını Uyurken Öldüren Katil Gelinin Acıklı Destanı, Samsun: Yüceer Matbaası, 1969 (Güzel 2020'deki aktarımdan).

Çevrimiçi kaynaklar