Halil İbrahim Alkaç (1934-1994), Gümüşhacıköylü bir destancı âşıktır. 1959'dan 1960'ların ortasına kadar Bafra'ya düşen bir uçağın şehitlerinden Kıbrıs semalarındaki Türk jetlerine, köylerde işlenen cinayetlerden bir milletvekilinin öldürülmesine kadar dönemin olaylarını on bir heceli dörtlüklerle destanlaştırmış, bu destanları tek yaprak hâlinde bastırıp şehir şehir dolaşarak ezgisiyle okumuş ve satmıştır. Cavit Güzel, Amasya'daki âşık tarzı destan geleneği üzerine çalışmasında onu, Anadolu'da 1940'lardan sonra yaygınlaşan gezgin destancılığın Amasya'daki ilk temsilcisi olarak tanıtır. Yöre âşıklarını sayan listelerde de adı Âşık Halil İbrahim Alkaç olarak geçer.

Hayatı

Alkaç, ailesinden alınan bilgilere göre 1934 yılında Amasya'nın Gümüşhacıköy ilçesinde doğdu. Küçük yaşta âşıklığa merak sardı; 1950'li yıllarda yaşadıkları yere gelen destancıları dinliyor, onların peşinden dolaşıyordu. Oğlunun yetenekli olduğunu gören babası, istemeye istemeye de olsa onu bölgedeki zâkirlerin yanına gönderdi. Alkaç bağlama çalmayı ve makamlı türkü okumayı onlardan öğrendi. Güzel, Alkaç'ın Alevi-Bektaşi gelenekten yetiştiğini ve cemlerde zâkirlik yapan âşıklardan olduğunu belirtir (zâkir, cem ayininde bağlama eşliğinde deyiş okuyan kişidir).

Ortaokulu bitirdikten sonra çeşitli işlerde çalıştı ve askere gitmeden önce ilk destanlarını bastırıp satmaya başladı. Bu işten para kazanmaya başlayınca diyar diyar gezerek destan sattı. Güzel, sesinin gür ve güzel olduğunu, halkın acılarını destanlarında işlediğini yazar. Askerlik dönüşü bir süre daha gezginci destancılık yaptı, ardından Samsun'da Posta İşletmesi'nde hizmetli olarak çalışmaya başladı ve fırsat buldukça destancılığı sürdürdü. 1980'lerden sonra halkın ilgisinin azalması ve memuriyetin destancılıkla bağdaşmaması gibi nedenlerle gezginci destancılığı bıraktı. 1994'teki ölümüne kadar dost meclislerinde türkü ve destan okudu, ama yeni bir destan üretmedi.

Destanları

Güzel'in Millî Kütüphane'de tespit ettiği basılı destanlar, Alkaç'ın 1959-1965 yılları arasındaki üretimini gösterir. Güzel, Amasyalı destancıların yapraklarında basım yeri olarak en çok Merzifon'daki Nurlar Matbaası'nın görüldüğünü belirtir; Alkaç'ın uçak destanı da orada basılmıştır:

  • "Bafra'ya Düşen Aziz Uçak Şehitlerine", 11 Temmuz 1959 (14 dörtlük; tespit edilen en erken destanı).
  • "Tavşan Dağlarını Mateme Boğan Kanlı Hadise Kahpece Vurulan İki Kardeşin Destanı", 29 Temmuz 1959 (14 dörtlük).
  • "Kuyucak'ta Kocası Tarafından Vicdansızca Öldürülen Talihsiz Melek", 24 Ağustos 1959 (16 dörtlük).
  • "Konyalı Alduvaklı Gelinin Destanı", 14 Eylül 1959 (15 dörtlük).
  • "Şanlı Ordumuzun Zafer Destanı", 14 Temmuz 1960 (20 dörtlük; Cemal Gürsel'e yazılmıştır).
  • "Alan Köyünde 18 Yerinden Bıçakla Vurularak Para İçin Öldürülen İrfan Ordusunun Aziz Şehidi Yedek Öğretmen Eyşen Gürsoy", 1963 (12 dörtlük).
  • "Türk Jetleri Kıbrıs Semalarında", 1964 (13 dörtlük).
  • "Ankara'da Öldürülen Eski Amasya Milletvekili Faruk Çöl'ün Destanı", 1 Kasım 1965 (13 dörtlük).
  • "Oku da İbret Al", 1965 (16 dörtlük; Yusuf Değirmenci ile birlikte, "Devrimizin Genç Şairlerinden İbrahim Alkaç ve Yusuf Değirmenci'nin Kaleminden" alt başlığıyla).

Liste, gezgin destancının konusunu nasıl seçtiğini açıkça gösterir. Kamuoyunu sarsan kazalar, cinayetler ve siyasi ya da askerî gelişmeler kısa sürede destana dönüşür, destan da olayın sıcaklığı sürerken pazar yerinde okunup satılırdı. 1959 yazında art arda basılan dört destan, Alkaç'ın bu işi en yoğun yaptığı dönemi işaret eder.

Şiiri

Telif notu: Halil İbrahim Alkaç 1994'te öldüğü için destanları, ölümünden sonraki 70 yıl boyunca, yani 2064 yılının sonuna kadar telif koruması altındadır. Bu nedenle şiirleri sitemizde ayrı sayfalar hâlinde yayımlanamamakta; aşağıda yalnız iki dörtlük alıntılanmaktadır.

Güzel'e göre Alkaç'ın tespit edilen bütün destanları on bir heceli dörtlüklerle kurulmuştur; en kısası on iki, en uzunu yirmi dörtlüktür. Destanın uzunluğunu, âşığın olayın ayrıntılarını ne kadar bildiği kadar baskının sayfa ölçüsü de belirlemiştir. Ağırlıklı tema ölümdür, fakat âşık dönemin siyasi ve askerî gelişmelerine de kayıtsız kalmamıştır. Güzel, Mehmet Ergün'ün İstanbul destanları için belirlediği özelliklerin, yani anlatımın olay kişisinin ağzından yapılması ve âşığın kendi duygularını araya katmamasının Alkaç'ta da görüldüğünü söyler: "Konyalı Al Duvaklı Gelin", Tavşan Dağları'nda vurulan iki kardeş ve gelini babasının saldırısına uğrayan asker kendi acılarını kendi dilleriyle anlatır. Öteki destanlarda ise olay ve sonrası gözlemci bir bakışla, dramatik bir dille aktarılır.

"Bafra'ya Düşen Aziz Uçak Şehitlerine" bu ikinci türdendir. Destan olayın tarihini, yerini ve ardından yaşananları sıralar; her dörtlük "Ana ağlar vatan ağlar kan ağlar" nakaratıyla kapanır. İlk dörtlüğü ile âşığın adını andığı son dörtlüğü şöyledir:

Temmuzun ikisi Perşembe günü
Çevirdik dünyadan ahrete yönü
Cihan duydu uçağın düştüğünü
Ana ağlar vatan ağlar kan ağlar.
İbrahim de der ki yüce vatanı
Şehit kardeşlere yardım destanı
Örttüler tabuta Türk bayrağını
Ana ağlar vatan ağlar kan ağlar.

Gözlemci anlatıma karşın ilk dörtlükteki "çevirdik dünyadan ahrete yönü" dizesi ölümü birinci çoğul şahısla, şehitlerle birlikte konuşan bir sesle anlatır; son dörtlükte ise âşık, halk şiirindeki mahlas geleneğine uyarak "İbrahim" adıyla söze girer ve destanı bir "yardım destanı" olarak sunar. Aynı nakaratın her dörtlükte tekrarı, destanın kalabalık önünde ezgiyle okunduğunu ve dinleyicinin nakarata eşlik edebildiğini düşündürür.

Amasya ile Bağı

Alkaç Gümüşhacıköy doğumludur ve tespit edilen ilk destanı Merzifon'da basılmıştır. Güzel onu Amasya'nın yazılı kültür dönemi destancılarının ilki olarak anar ve yeniçeri saz şairlerinden XX. yüzyıl destancılarına uzanan bir süreklilik içinde değerlendirir. Gümüşhacıköy, Merzifon ve Suluova'nın bir kısmını içine alan ve yörede "Gaziler Ovacığı" diye anılan bölgeyi konu alan bir çalışmada, Amasyalı âşıkların en tanınmışlarını sayan listede de adı geçer. Amasya'nın âşıklık geleneği sitedeki Amasya'da âşıklık geleneği ve Amasya türküleri ve uzun havalar yazılarında anlatılır.

Kaynakların Durumu

Alkaç hakkındaki bilgilerin neredeyse tamamı Güzel'in çalışmasına dayanır. Hayatına dair bilgiler araştırmacının âşığın ailesinden derlediği tanıklıklardan, destanlarının listesi ise Millî Kütüphane'deki basılı nüshalardan gelir. Yöre âşıklarını sayan öteki çalışmalar adını verir, ama hayatı ya da eserleri hakkında yeni bilgi eklemez. Destanlarının tam metni bir derlemede yayımlanmış değildir; bu sayfadaki dörtlükler Güzel'in aktardığı parçalardan alınmıştır.

Kronoloji

1934: Gümüşhacıköy'de doğar.

11 Temmuz 1959: Tespit edilen en erken destanı "Bafra'ya Düşen Aziz Uçak Şehitlerine" basılır.

14 Temmuz 1960: "Şanlı Ordumuzun Zafer Destanı" basılır.

1965: Faruk Çöl destanı ile Yusuf Değirmenci'yle birlikte yazdığı "Oku da İbret Al" basılır.

1980'ler: Gezginci destancılığı bırakır.

1994: Ölür.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Kitaplar

  • Halil İbrahim Alkaç, Bafra'ya Düşen Aziz Uçak Şehitlerine, Merzifon: Nurlar Matbaacılık, 1959 (Güzel 2020'deki aktarımdan).

Çevrimiçi kaynaklar