Âşık Veli, Amasya'nın Gümüşhacıköy yöresinde yetişmiş âşıklar arasında adı anılan bir halk şairidir. Adı, A. Ankaralı, S. Cin ve A. G. Tuncay'ın 2000 yılında Gümüşhacıköy Ticaret ve Sanayi Odası'nca yayımlanan Dünden Bugüne Gümüşhacıköy kitabındaki âşık listesinde geçer; bu liste sonradan Amasyalı âşıklar üzerine yazılan araştırmalarda aynen tekrarlanmıştır. Bu listenin dışında Âşık Veli'ye ait başka bir kayıt bulunamamıştır. Asıl adı, doğum ve ölüm tarihleri, köyü, ustası ve şiirleri bilinmemektedir.

Adının Geçtiği Kaynaklar

Âşık Veli'nin adı bugün yalnız tek bir listeden bilinir. Şerife Özer ile Mustafa Topal'ın 2021'de Âşık Özlemî üzerine yayımladıkları makalede, Ankaralı ve arkadaşlarının kitabına dayanılarak şu cümle yer alır:

Amasyalı âşıklar içinde en çok tanınanları Âşık Musa, Kul Fakir, Âşık İsa Gedik, Âşık Rıza Çulha, Ahmet Abacı, Âşık Halil İbrahim Alkaç, Âşık Engunî, Âşık Dursun, Dervişoğlu, Biçare, Sıdkî, Kul Hasan, Esrarî, Derviş Edna, Turab Ali, Caferî, Hızır Sersem, Gülamî, İskender Haki, Kul Hüseyin, Fukara Derviş, Kul Hasan, Âşık Yıldız, Âşık Veli, Fehmi Dedeoğlu, Çoban Hüseyin, Çoban Hüseyin, Abdullah Doğan, Mehmet Karagöz ve Âşık Özlemî'dir (Ankaralı, 2000).

Aynı cümle Bülent Arı'nın 2025'te Özlemî'nin "Değme Felek" şiiri üzerine yazdığı bölümde ve Fatih Çelebi'nin 2026'da Kul Fakir üzerine yazdığı bölümde, yine aynı kitaba gönderme yapılarak tekrarlanır. Âşık Veli listede Âşık Yıldız'dan sonra, Fehmi Dedeoğlu'ndan önce yer alır. Üç çalışmanın hiçbiri listedeki adlar hakkında ek bilgi vermez; hepsi adları Ankaralı ve arkadaşlarının kitabından aktarır. Amasya05'teki Amasya'da âşıklık geleneği yazısı da yöre âşıklarını bu araştırmalara dayanarak sıralar.

Amasya ile Bağı

Liste, Özer ile Topal'da "Amasyalı âşıklar içinde en çok tanınanları" diye sunulur ve kaynağı bir Gümüşhacıköy kitabıdır. Arı ise listeyi, Gümüşhacıköy'ün doğusunda Merzifon'a doğru uzanan ve yörede "Gaziler Ovacığı" denilen ovada yaşamış âşıklar bağlamında verir. Âşık Veli'nin Gümüşhacıköy ya da yakın çevresiyle bağı bu yüzden listenin konusundan çıkarılmaktadır; kendisi için ayrıca bir doğum yeri ya da köy adı verilmemiştir.

Veli, halk şiirinde sık rastlanan bir ad ve mahlastır. Bu yüzden "Veli" mahlaslı her şiiri Gümüşhacıköy listesindeki âşığa bağlamak mümkün değildir. Örneğin Abdülbâki Gölpınarlı'nın Alevî-Bektaşî Nefesleri derlemesinde son dörtlüğü "Veli'm aydur yâre kullar olurum" diye başlayan bir nefes yer alır ve bu nefes bir bildiride aşk konulu nefeslere örnek olarak incelenmiştir. Ne derlemede ne de bildiride bu nefesin şairinin Amasya ya da Gümüşhacıköy ile bir ilgisi belirtilir.

Aynı mahlası taşıyan başka bir şaire ait olması kuvvetle muhtemel bu nefes, aidiyeti gösterilemediği için bu sayfada Âşık Veli'nin şiiri olarak verilmemiş, ayrı bir şiir sayfası da açılmamıştır. Gümüşhacıköylü Âşık Veli'nin şiiri olduğu bir kaynakta gösterilirse durum yeniden değerlendirilebilir.

Şiiri

Âşık Veli'nin şiirlerine ulaşılamamıştır. Taranan makale, kitap bölümü ve sözlüklerde onun adıyla yayımlanmış bir deyiş, koşma ya da destan bulunmamaktadır. Yaşadığı dönem bilinmediği için şiirlerinin telif durumunu belirlemek de mümkün değildir; yayımlanmış bir şiiri ortaya çıkarsa ölüm tarihine göre ya ayrı sayfada verilecek ya da telif süresi içindeyse burada kısa bir alıntıyla anılacaktır.

Kaynakların Durumu

Âşık Veli hakkındaki bütün bilgi, Ankaralı ve arkadaşlarının kitabındaki tek bir listeye dayanır. Kitabın kendisi görülememiş, listenin kitapta hangi sayfada yer aldığı ve adların yanında açıklama bulunup bulunmadığı tespit edilememiştir. Listeyi aktaran üç çalışmada Kul Hasan ile Çoban Hüseyin'in ikişer kez yazılmış olması, cümlenin bir çalışmadan ötekine olduğu gibi kopyalandığını gösterir; aktarımda adların yazılışında başka hatalar bulunup bulunmadığı da bu yüzden denetlenememektedir. Âşık Veli'yi başka bir kişiyle özdeşleştiren ya da hayatına dair ayrıntı veren bir kaynak bulunamamıştır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Kitaplar

  • A. Ankaralı, S. Cin, A. G. Tuncay, Dünden Bugüne Gümüşhacıköy, Gümüşhacıköy: Gümüşhacıköy Ticaret ve Sanayi Odası, 2000 (Özer ile Topal ve Arı aktarımıyla; kitabın kendisi görülmemiştir).
  • Fatih Çelebi, "Âşıklık Geleneğinin Temsilcilerinden Kul Fakir'in Eserlerinde 'Dost' Kavramı", Kültür ve Güzel Sanatlar, ed. Evrim Çağlayan, Karabük: Karabük Üniversitesi Yayınları, 2026, s. 4-5. https://kutuphane.karabuk.edu.tr/yuklenen/dosyalar/1263062026150047.pdf

Çevrimiçi kaynaklar