Mehmet Karagöz, Amasya'nın Gümüşhacıköy yöresinde yetişmiş âşıklar arasında adı anılan bir halk şairidir. Adı, A. Ankaralı, S. Cin ve A. G. Tuncay'ın 2000 yılında Gümüşhacıköy Ticaret ve Sanayi Odası'nca yayımlanan Dünden Bugüne Gümüşhacıköy kitabındaki âşık listesinde geçer; bu liste sonradan Amasyalı âşıklar üzerine yazılan araştırmalarda aynen tekrarlanmıştır. Bu listenin dışında Mehmet Karagöz'e ait başka bir kayıt bulunamamıştır. Asıl adı, doğum ve ölüm tarihleri, köyü, ustası ve şiirleri bilinmemektedir.

Adının Geçtiği Kaynaklar

Mehmet Karagöz'ün adı bugün yalnız tek bir listeden bilinir. Şerife Özer ile Mustafa Topal'ın 2021'de Âşık Özlemî üzerine yayımladıkları makalede, Ankaralı ve arkadaşlarının kitabına dayanılarak şu cümle yer alır:

Amasyalı âşıklar içinde en çok tanınanları Âşık Musa, Kul Fakir, Âşık İsa Gedik, Âşık Rıza Çulha, Ahmet Abacı, Âşık Halil İbrahim Alkaç, Âşık Engunî, Âşık Dursun, Dervişoğlu, Biçare, Sıdkî, Kul Hasan, Esrarî, Derviş Edna, Turab Ali, Caferî, Hızır Sersem, Gülamî, İskender Haki, Kul Hüseyin, Fukara Derviş, Kul Hasan, Âşık Yıldız, Âşık Veli, Fehmi Dedeoğlu, Çoban Hüseyin, Çoban Hüseyin, Abdullah Doğan, Mehmet Karagöz ve Âşık Özlemî'dir (Ankaralı, 2000).

Aynı cümle Bülent Arı'nın 2025'te Özlemî'nin "Değme Felek" şiiri üzerine yazdığı bölümde ve Fatih Çelebi'nin 2026'da Kul Fakir üzerine yazdığı bölümde, yine aynı kitaba gönderme yapılarak tekrarlanır. Mehmet Karagöz listede Abdullah Doğan'dan sonra, listeyi kapatan Âşık Özlemî'den hemen önce yer alır. Üç çalışmanın hiçbiri listedeki adlar hakkında ek bilgi vermez; hepsi adları Ankaralı ve arkadaşlarının kitabından aktarır. Amasya05'teki Amasya'da âşıklık geleneği yazısı da yöre âşıklarını bu araştırmalara dayanarak sıralar.

Amasya ile Bağı

Liste, Özer ile Topal'da "Amasyalı âşıklar içinde en çok tanınanları" diye sunulur ve kaynağı bir Gümüşhacıköy kitabıdır. Arı ise listeyi, Gümüşhacıköy'ün doğusunda Merzifon'a doğru uzanan ve yörede "Gaziler Ovacığı" denilen ovada yaşamış âşıklar bağlamında verir. Mehmet Karagöz'ün Gümüşhacıköy ya da yakın çevresiyle bağı bu yüzden listenin konusundan çıkarılmaktadır; kendisi için ayrıca bir doğum yeri ya da köy adı verilmemiştir.

Mehmet Karagöz listede ad ve soyadıyla anılır. Soyadı Kanunu 1934'te çıktığından bu biçim, kişinin en azından hayatının bir bölümünü 1934 sonrasında geçirdiğini düşündürür; ancak bu bir çıkarımdır, doğum ve ölüm tarihi bilinmemektedir.

Adın karıştırılabileceği bir kayıt vardır. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'nde "Karagöz" mahlasını kullanan bir âşık, Abdullah Karagöz yer alır; ancak o 1943'te Kayseri'nin Yahyalı ilçesine bağlı İlyaslı köyünde doğmuştur ve maddede Amasya ile bir ilgisi geçmez. Gümüşhacıköy listesinde Abdullah Doğan ile Mehmet Karagöz'ün yan yana yazılması iki adı birleştirmeye yol açmamalıdır; Kayserili Abdullah Karagöz ile listedeki Mehmet Karagöz ayrı kişilerdir ve onunla ilgili bilgiler bu sayfaya alınmamıştır.

Şiiri

Mehmet Karagöz'ün şiirlerine ulaşılamamıştır. Taranan makale, kitap bölümü ve sözlüklerde onun adıyla yayımlanmış bir deyiş, koşma ya da destan bulunmamaktadır. Yaşadığı dönem bilinmediği için şiirlerinin telif durumunu belirlemek de mümkün değildir; yayımlanmış bir şiiri ortaya çıkarsa ölüm tarihine göre ya ayrı sayfada verilecek ya da telif süresi içindeyse burada kısa bir alıntıyla anılacaktır.

Kaynakların Durumu

Mehmet Karagöz hakkındaki bütün bilgi, Ankaralı ve arkadaşlarının kitabındaki tek bir listeye dayanır. Kitabın kendisi görülememiş, listenin kitapta hangi sayfada yer aldığı ve adların yanında açıklama bulunup bulunmadığı tespit edilememiştir. Listeyi aktaran üç çalışmada Kul Hasan ile Çoban Hüseyin'in ikişer kez yazılmış olması, cümlenin bir çalışmadan ötekine olduğu gibi kopyalandığını gösterir; aktarımda adların yazılışında başka hatalar bulunup bulunmadığı da bu yüzden denetlenememektedir. Mehmet Karagöz'ü başka bir kişiyle özdeşleştiren ya da hayatına dair ayrıntı veren bir kaynak bulunamamıştır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Kitaplar

  • A. Ankaralı, S. Cin, A. G. Tuncay, Dünden Bugüne Gümüşhacıköy, Gümüşhacıköy: Gümüşhacıköy Ticaret ve Sanayi Odası, 2000 (Özer ile Topal ve Arı aktarımıyla; kitabın kendisi görülmemiştir).
  • Fatih Çelebi, "Âşıklık Geleneğinin Temsilcilerinden Kul Fakir'in Eserlerinde 'Dost' Kavramı", Kültür ve Güzel Sanatlar, ed. Evrim Çağlayan, Karabük: Karabük Üniversitesi Yayınları, 2026, s. 4-5. https://kutuphane.karabuk.edu.tr/yuklenen/dosyalar/1263062026150047.pdf
  • Erhan Çapraz, "Karagöz, Abdullah Karagöz", Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, 06.01.2019 (güncelleme 08.12.2020). https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/karagoz-abdullah-karagoz

Çevrimiçi kaynaklar