Âşıkî, Manzume 99: Yine bir dahı nakş bagladı 'aklı

Manzume 99 — Yine bir dahı nakş bagladı 'aklı

Amasya05 Yayın Kurulu • Editör: Mevlüt Erdem Öztürk • 01 Ekim 2026 • Güncellendi: 14 Ekim 2026 • 4 dk okuma

Kardeş katli üzerine on beyit: Murad dokuz günde İznik'e varır, Mihaloğlu öldürülür, küçük kardeşi Mustafa yakalanıp boğdurulur ve Bursa'ya gömülür.

Özgün Metin

Yine bir dahı nakş bagladı 'aklı
Getürdi fikrine hem niçe naklı

Aradan götürür mihr ü mahabbet
Düze bir dahı düzen boza şekli

Kıyar işi vü dostı kardaşına
Dimez Hak'dan ne ola baña bezli

Günâh didükleri gelmez ögine
İdinür hôş temessük hâl-i cehli

Nizâm-ı 'âleme dir bu sebebdür
Kabâhat görmez özine o fi'li

Nazar itseñ bu fi'lüñ fâ'iline
Ezelden şöyle yazmış bunı Mevlî

Cihân müzd ü günâh-ılan yapıldı
İkisinüñ dahı ehli tapıldı

Kuruldı bu cihân hayme-i hâlî
Yine tizcek o haymeler dürüldi

Velî hayme kuran kāyimmakāmdur
Hezârân hayme kuruldı bozuldı

Bu eyvân kim görürsin iy karındaş
Kamu bir sâni'üñ sun'ı göründi

Günümüz Türkçesiyle

1. Akıl yine bir nakış bağladı; düşüncesine nice nakil getirdi.

2. Sevgiyi ve muhabbeti aradan kaldırır; bir düzen daha kurup şekli bozsun.

3. İşine ve dostu kardeşine kıyar; "Hak'tan bana ne bedel olacak" demez.

4. Günah denen şey aklına gelmez; cehalet hâlini hoş bir dayanak edinir.

5. "Âlemin nizamına bu sebeptir" der; o fiili kendine kabahat görmez.

6. Bu fiilin failine bakarsan, Mevla bunu ezelden böyle yazmış.

7. Dünya sevap ve günahla yapıldı; ikisinin de ehli bulundu.

8. Bu dünya boş bir çadır olarak kuruldu; o çadırlar yine çabucak dürüldü.

9. Ama çadırı kuran (Tanrı) yerini tutandır; binlerce çadır kuruldu, bozuldu.

10. Ey kardeş, gördüğün bu eyvan, hepsi bir yaratıcının sanatı olarak göründü.

Edebî ve Tarihî Yorum

"Beni Karındaşuma İltme"

Edirne'den çıkan Murad dokuzuncu günde İznik'tedir; seksen dokuzuncu bâb böyle başlar. Küçük Mustafa o sırada hamamdadır. Köse Mihaloğlu Mehmed Beg askerle hisarı kuşatır ve yalı kapısına sürer; şehir halkı kapıyı açar. Mihaloğlu içeri girince kapının iç yanında hazır bekleyen Taceddinoğlu onu mızrakla atından düşürür ve yattığı yerde yüreğinden bir daha vurur; Mihaloğlu'nun kulları da Taceddinoğlu'nu parça parça eder. Bu karışıklıkta Şarabdar İlyas Mustafa'yı kucağına alır. Mustafa sorar: "Hay lala, beni niçün tutarsın?" Lala "Seni karındaşuña iledürin" der. Mustafa yalvarır: "Beni karındaşuma iltme kim karındaşum baña kıyar." Lala susar ve onu hünkâra götürür; Murad onu görür görmez cellada buyurur. Mustafa Bursa'ya, babasının yanına gönderilir ve şeriata göre defnedilir.

Nizâm-ı Âlem

Eserin kardeş katli üzerine söylediği en uzun ve en düşündürücü söz on beyit tutar. İlk beş beyit kardeşine kıyan bir aklın portresini çizer: sevgiyi aradan kaldırır, yeni bir düzen kurmak için eski şekli bozar, günahı düşünmez, cehaletini bir dayanak edinir. Beşinci beyit, Osmanlı siyasetinin bu konudaki gerekçesini açıkça anar: "Nizâm-ı 'âleme dir bu sebebdür", yani bunu âlemin düzeni için yaptığını söyler ve fiili kendine kabahat görmez. Yazar bu gerekçeyi aktarır ama sahiplenmez. Altıncı beyitten sonra bakış değişir: failin arkasında ezelî bir yazı vardır; dünya sevap ve günahla yapılmıştır ve ikisinin de ehli vardır. Son üç beyit dünyayı kurulup bozulan çadırlara benzetir; çadırı kuran ise yerinde durandır. Böylece yazar, bir yandan kardeş katlini açıkça kınar, öte yandan onu da kendine özgü bir ilahî düzenin içinde görür. İki ayrı kafiye dizisi vardır: ilk altı beyit "-klı/-kli/-zli/-'li" sesleriyle, son dört beyit "-ldı/-ldi" ile kurulur.