Özgün Metin

Vezin: fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün (remel). Doğan şerhinde vezne değinmez; taktî bizimdir.

Hâsılı çün mezra‘-ı dünyânuñ oldı gam baña
Yıllar ile ağladı hâlüm görüp Âdem baña
Şem‘ çün gördi gözüm yaşın derûnum âteşin
Bezm-i gamda akıdur gözyaşını her dem baña
Gam şebi efgânum işidilmez olsa za‘fdan
Zîr ü bem âheng iderse tañ degül a hem baña
Cân viricek ‘âkıbet sevdâ-yı zülfüñden señüñ
Ehl-i diller karalar geysün dutup mâtem baña
Nîş-i fürkat ye’si nûş-ı vuslat ümmîdi müdâm
Zülf ile lâ‘lüñ firâkında yeter em sem baña
‘Işk içinde kimi yâr idem kime hâlüm diyem
Düşmen oldılar senüñçün dôstum ‘âlem baña
Ka‘be hakkı ‘Avnî baş egmez nemâza yüz yumaz
Kaşlaruñ mihrâbına secde yeter kıblem baña

Günümüz Türkçesiyle

1. Dünya tarlasından elime geçen ürün yalnız gam olduğu için, Âdem (ya da bütün insanlar) hâlimi görüp yıllarca bana ağladı.

2. Mum, gözümün yaşını ve içimin ateşini görünce gam meclisinde her an benim için gözyaşı akıtır.

3. Gam gecesinde feryadım zayıflıktan duyulmaz olursa, sazın ince ve kalın telleri bana eşlik etse şaşılmaz.

4. Sonunda senin zülfünün sevdasıyla can verdiğimde, gönül ehli karalar giyip benim için matem tutsun.

5. Ayrılığın dikeninden gelen ümitsizlik (zehir) ve kavuşma şarabının ümidi (panzehir) sürüp gider; saçından ve dudağından ayrı kaldığımda bana ilaç da zehir de yeter.

6. Ey dostum, aşk içinde kimi kendime yâr edeyim, hâlimi kime anlatayım? Senin yüzünden bütün âlem bana düşman oldu.

7. Kâbe hakkı için Avnî namaz için baş eğmez, yüz yıkamaz; ey kıblem, kaşlarının mihrabına secde etmek bana yeter.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

"Baña" redifi, bir önceki gazelin "saña" redifinin karşılığıdır ve bu kez bütün beyitlerde dünyanın âşığa yaptıkları sayılır. Kafiye "gam, Âdem, her dem, a hem, mâtem, em sem, 'âlem, kıblem" kelimelerindeki "-em" sesidir; "a hem" (ve bem, kalın tel) ile "em sem" (ilaç ve zehir) gibi ikili kelimelerin kafiyeye girmesi, gazele bir söz oyunu tadı verir. Remelin dört tefileli kalıbı yedi beyit boyunca değişmeden sürer.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla bir telmihle açılır. "Âdem" hem insan, hem de ilk insan Hz. Âdem'dir. Cennetten çıkarıldıktan sonra toprağı ilk ekip biçen ve affedilmek için yıllarca ağladığı anlatılan Âdem, dünya tarlasından gamdan başka ürün alamayan âşığın hâline ağlar. Böylece âşığın kişisel derdi insanlığın ilk sürgününe bağlanır. İkinci beyitte mumun alevinin altında eriyip akan yağı gözyaşı sayılır; mum, âşığın içindeki ateşi ve gözündeki yaşı gördüğü için ağlamaktadır. Doğan bunu hüsnütalil örneği olarak gösterir: tabii bir olaya şiirde güzel bir sebep bulunmuştur. Üçüncü beyitte "zîr ü bem", sazın ince ve kalın telleridir. Âşığın sesi zayıflıktan kısılınca çalgı ona eşlik eder; böylece gam gecesi bir musiki meclisine döner.

Beşinci beyit gazelin en sanatlı beytidir. İlk mısrada "nîş" (diken, zehir) ile "nûş" (bal, şarap, panzehir), ikinci mısrada "zülf" ile "la'l" ve "em" (ilaç) ile "sem" (zehir) karşı karşıya gelir. Saç şekliyle dikene, dudak rengi ve tadıyla şaraba ve bala benzetildiği için iki mısradaki kelimeler sırasıyla birbirine bağlanır; Doğan bunu müretteb leffüneşir sayar. İlk mısradaki "müdâm" kelimesi de hem "sürekli" hem "şarap" anlamına gelir ve şarap imgesini bir kez daha çağırır.

Maktanın yüzeyde söylediği, ibadetten yüz çevirmek gibi görünür: Avnî namaz için başını eğmez, abdest almaz, sevgilinin kaşına secde etmekle yetinir. Doğan'ın okuması ise tasavvuf terimlerine dayanır. Kaşın kemerli biçimi onu mihraba, sevgilinin yüzünü de kıbleye benzetir; tasavvufta Kâbe vuslat makamı, secde Hakk'a yöneliş, mihrap gönüllerin yöneldiği asıl maksattır. Bu okumaya göre beyit, riyadan uzak, yalnız Allah'a yönelmiş bir kulluğu söyler. Aynı cesaretle kurulmuş bir benzer olarak Doğan'ın andığı beyit Gelibolulu Mustafa Âlî'nindir: "İbâdet bilmezem ben Ka'be-i 'ulyâya baş egmem / Sanadur secde yâ Rab ben bütün dünyâya baş egmem". İki okuma da beyitte birlikte durur; divan şiirinde mecaz aşk ile ilahî aşkın iç içe kurulması bu tür beyitleri mümkün kılar.

Kaynakça

  • Fâtih Sultan Mehmed (Avnî), Fâtih Dîvânı ve Şerhi / Dīwān of Sultan Mehmed II with Commentary, haz. Muhammet Nur Doğan, İngilizce çev. Michael D. Sheridan, 3. baskı, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2023, şiir 3, s. 105-108 (yazma: Millet, Ali Emîrî Manzum 305, vr. 2a). https://ekitap.yek.gov.tr/urun/fatih-divani-ve-serhi--ucuncu-baski-_794.aspx

Çevrimiçi kaynaklar