Kavak dalına çıkıp dalları budayan bir delikanlı, annesinin yanındaki kızı kucaklar ve sonra ona seslenir: "Ey sarıgız sarıgız, sen tavuk ol ben horoz." Merzifon'un bu şakacı sevda türküsü 7 Temmuz 1943'te Hamdullah Yılmaz'dan plağa alınmıştır. Derleme fişi ona bağlantısından gelen bir ad verir, "Sarı Kız". Katalog bu kaydın icracıları arasında onun yanında Tahsin Olgun, Rasim Olgun ve Turabi Tanrısever'i de sayar. TRT repertuvarında 4601 numarayla, Merzifon'un Sarıköy'üne yazılı olarak bulunur.

Künye

  • Repertuvar no: TRT Türk Halk Müziği repertuvarı 4601 (kırık hava bölümü)
  • Yöre: Amasya, Merzifon, Sarıköy
  • Kaynak kişi: Hamdullah Yılmaz
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı (Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen, Rıza Yetişen)
  • Derleme tarihi ve yeri: 7 Temmuz 1943, Merzifon; konservatuvar kataloğunda sıra 3650, plak 1119/A-3, adı "Sarı Kız: Çıkdım gavak dalına"
  • Notaya alan: Altan Demirel
  • Makam: Karcığar dizisi; karar La, bitiş Do
  • Usul: 4/4
  • Ses alanı: Si ile Fa diyez arası, beş ses
  • Söz ve müzik: anonim
  • TRT bağlantısı: TRT repertuvarının eser bazında herkese açık bir adresi bulunmadığından 4601 numaralı notanın künyesi ve sözleri Repertükül üzerinden okunabilir.

Sözleri

Repertuvar adında "kavak" diye yazılan kelime, notadaki sözlerde ağızdaki söyleyişle "gavak"tır; aşağıda notadaki biçim korunmuştur.

Çıktım gavak dalına
Dalını budakladım
Annesinin yanında
Kızını gucakladım
Bağlantı:
Ey sarıgız sarıgız
Sen tavuk ol ben horoz
Sen orada ben burda
Duramıyom yalınız
Yaylanın çimeninde
Oğlaklar (koyunlar) meleşiyor
Yarimin dudakları
Benimle söyleşiyor
(Bağlantı)

"Budaklamak" dalları budamak, "gucaklamak" kucaklamak, "meleşmek" hayvanların bir arada melemesi demektir. İlk dörtlük bir yiğitlik gösterisiyle açılır: delikanlı kavağa tırmanır, dallarını budar ve kızı annesinin gözü önünde kucaklar. Bağlantıda sarışın kıza seslenilir. "Sen tavuk ol ben horoz" dizesi köy avlusundan alınmış açık bir eşleşme benzetmesidir; ardından gelen iki dize ayrılığın tek cümlelik özetidir: sen oradasın, ben buradayım, yalnız duramıyorum.

İkinci dörtlükte manzara yaylaya taşınır. Çimende oğlaklar meleşir; notada "oğlaklar"ın yanına parantez içinde "koyunlar" yazılmıştır, iki söyleyişin de kullanıldığı anlaşılır. Hayvanlar kendi aralarında meleşirken sevgilinin dudakları da "benimle söyleşiyor"; dörtlük, yayladaki sesin yanına iki gencin konuşmasını koyar.

Hikâyesi

Yakılış hikâyesi kaynaklarda geçmez; fiş yalnız okuyanları ve tarihi verir.

Müzikal Özellikleri

Repertuvar künyesine göre ezgi Si ile Fa diyez arasında beş seste dolaşır; karar sesi La, bitiş sesi Do'dur. Ezgi kararın bir ses altına iner, ama sonunda La'da durmaz; Do'da asılı kalarak bağlantıya döner. Nail Demircioğlu türküyü "Çıktım Gavak Dalına" adıyla listeler ve makamını Karcığar, usulünü 4/4 olarak verir. Amasya repertuvarında Karcığar türkülerin yedisinde, 4/4 ise on sekizinde kullanılır.

Dörtlükler yedi heceli mani kalıbındadır. Fişte adı geçen öbür üç kişi aynı gün heyete "Hanköy Havası", "Paçalı", "Bağlar Havası", "Topal Kız Havası" ve "Topal Havası" gibi, katalogda ilk dizesi verilmeyen ve adlarından oyun havası oldukları anlaşılan parçalar çalmıştır. Bunlardan Rasim Olgun, katalogda Merzifon'un Sarı köyünden bir kemancı olarak geçer. Bu kayıtta kimin hangi çalgıyı çaldığı fişte belirtilmez; icracılar arasında bu çalgıcıların da sayılması, türkünün çalgı eşliğinde okunduğunu düşündürür. Haluk Yücel 2018'deki tablolarında türküyü "Çıkdım gavak dalına (Merzifon)" diye kaydeder.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Hamdullah Yılmaz'ın adı konservatuvar kataloğunda yalnız bu kayıtla anılır. Aynı takımdan Rasim Olgun'un sesinden de o gün Merzifon'da "Pınarın Başına Taş Ben Olayım" ile "Gidersen Göndereyim" türküleri alınmış, ikisi de TRT repertuvarına girmiştir. 1943 kaydından sonraki yorumlar ve albümler için başvurulan yayınlarda bir bilgi çıkmadı.

Merzifon'dan derlenen öbür türküler, Amasya'nın bütün ezgileriyle birlikte Yeşilırmak'ın Ezgisi yazısında ele alınır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar