Üç dörtlüğün her birinin ardından başka bir bağlantının geldiği "Dağdan Kestim Çınarı" bir gurbet türküsüdür. Dörtlükler yedi heceli manilerdir, bağlantılar ise on bir heceli iki dizeden oluşur ve birinden ötekine geçerken türkünün duygusu da değişir. Gurbete dayanamayan bir sesle başlayan söz, sevdanın yangınından geçip "keder etme, bu yıllık da böyle olsun" diyen bir avunmayla biter. TRT repertuvarında 675 numarayla kayıtlı olan türkünün kaynak kişisi Kadir Çakırtaş, derleyeni ve notaya alanı Arif Meşhur'dur. Yöre türkülerinin geniş tablosu ise Amasya türküleri ve uzun havaları yazısında yer alır.

Künye

  • TRT THM repertuvar no: 675 (kırık hava)
  • Yöre: Amasya, Alpaslan köyü (Haluk Yücel türküyü Taşova'ya bağlar)
  • Kaynak kişi: Kadir Çakırtaş
  • Derleyen ve notaya alan: Arif Meşhur
  • Derleme tarihi: bulunamadı
  • Makam: Gülizar; karar ve bitiş la
  • Usul: 4/4
  • Ses alanı: pes la ile tiz sol arası, 7 ses
  • Söz-müzik: anonim
  • TRT bağlantısı yerine (resmî sayfa yok) notanın künyesini aktaran Repertükül: https://www.repertukul.com/DAGDAN-KESTIM-CINARI-675
  • Türkü Yurdu: https://www.turkuyurdu.com/dagdan-kestim-cinari-11984.html

Sözleri

Dağdan kestim çınarı
(Yavrum) Çınarın dalı sarı
Ağlamaktan kurudu
(Yavrum) Gözlerimin pınarı
Uyanamıyom yavrum uyanamıyom
Ben de bu gurbetliğe dayanamıyom
Ay doğar ayazlanır
(Yavrum) Gün doğar beyazlanır
O yar beni görünce
(Yavrum) Hem güler hem nazlanır
Yangın bacalar gibi yanıp tütmeli
Bu sevdanın elinden nere gitmeli
Kapıdan dışa baktım
(Yavrum) Bir bölük kuşa baktım
Ne hayırsız yar idin
(Yavrum) Arkandan boşa baktım
Öyl'olsun da kömür gözlüm öyl'olsun
Keder etme bu yıllık da böyl'olsun

Günümüz Türkçesiyle: Dağdan bir çınar kestim, dalı sararmış; ağlamaktan gözlerimin pınarı kurudu. Uyanamıyorum, yavrum; bu gurbete ben de dayanamıyorum. Ay doğunca ortalık ayaza keser, gün doğunca ağarır; o yar beni görünce hem güler hem nazlanır. Yangın çıkmış bacalar gibi yanıp tütmek gerek; bu sevdanın elinden insan nereye gitsin. Kapıdan dışarı baktım, bir sürü kuş gördüm; ne vefasız bir yardın, arkandan boş yere baktım. Öyle olsun, kömür gözlüm; üzülme, bu yıl da böyle geçsin.

Sözlerdeki "bölük" sürü, küme anlamındadır; "kömür gözlü" ise kara gözlü sevgiliye söylenen eski bir seslenmedir. "Gurbetlik" gurbette olma hâlini, yurttan uzak düşmüşlüğü anlatır. Dizelerin başına eklenen "yavrum" sözü anlamı değiştirmeyen bir seslenmedir ve Repertükül'deki metinde ayraç içinde yazılır.

Hikâyesi

Konuşan, gurbete düşmüş biridir; ama bu gurbetin asker ocağı mı, iş için gidilen bir şehir mi olduğunu sözler açık etmez. Yakılışına dair yayımlanmış bir anlatıya da ulaşılamadı. Kadir Çakırtaş ile derleyen Arif Meşhur hakkında da kaynaklarda bilgi yoktur.

Müzikal Özellikleri

Ezginin dizisi olan gülizar, Amasya repertuvarında az kullanılmıştır; Demircioğlu'nun saydığı 48 türküden yalnız ikisi bu dizidedir. Usulde ise türkü yöre çoğunluğunun yanında durur: 4/4, aynı sayımda on sekiz türküyle en sık rastlanan usuldür. Ezgi la'da karar kılar ve pesteki la ile tizdeki sol arasındaki yedi sese yayılır.

Biçim açısından türkünün en belirgin yanı bağlantıların değişmesidir. Üç bağlantı farklı sözlerle ama aynı kalıpla, on bir heceli iki dize olarak gelir; dörtlükler ise yedi hecelidir. Böylece söz, yedi heceli mani dizeleriyle on bir heceli bağlantı dizeleri arasında gidip gelir. Bu gidiş gelişin müzikte nasıl karşılandığına dair yayımlanmış bir çözümleme bulunamadı.

Yöresi Üzerine

Repertükül, TRT notasının künyesine dayanarak türküyü Amasya'nın Alpaslan köyüne bağlar. Haluk Yücel 2018 tarihli makalesindeki tabloda ise türküyü "Dağdan kestim çınarı (Taşova)" diye anar. İki bilgi birbiriyle çelişmeyebilir, ancak kaynakların hiçbiri Alpaslan köyünün hangi ilçeye bağlı olduğunu yazmaz.

Derlemeler ve Varyantlar

Türkü Yurdu'ndaki metin, notadaki sözlerle aynı dörtlükleri ve aynı üç bağlantıyı aynı sırayla verir. Farklar yazım düzeyindedir: "yar idin" yerine "yaridin", "öyl'olsun" yerine "öylolsun" yazılmıştır ve "yavrum" sözleri ayraçsızdır.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Repertükül künyesinde icracı adı yoktur; sayfada bu türküye ait bir ses dosyası da bulunmaz. Bakanlığın Amasya il müdürlüğünce yayımlanan türkü kayıtları arasında da adı geçmez. Okuyanı belgelenmiş bir yorum ya da plak bilinmiyor.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar