"Arif ol, mecliste kelamı dinle; el iki söylerse sen birin söyle." Bu öğüt dizeleri, Merzifon'da 7 Temmuz 1943'te Hüseyin Onkar'ın Ankara Devlet Konservatuvarı heyetine okuduğu deyişten gelir. Heyet kaydı listesine "Sümmânî'den (Karacaoğlan)" diye geçirmiş, böylece sözleri iki ayrı halk şairine birden bağlamıştır. Notayı Ateş Köyoğlu yazmıştır; eser TRT repertuvarında 1900 numarada durur ve repertuvar künyesi onu "deyiş" türünde gösterir. Ezgi, Amasya'nın TRT'deki kırık havaları arasında Gülizar dizisini kullanan yalnız iki eserden biridir.

Künye

  • Repertuvar no: TRT THM 1900, kırık havalar; türü deyiş
  • Yöre: Amasya, Merzifon, Hayrettin köyü
  • Kaynak kişi: Hüseyin Onkar
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı
  • Derleme tarihi: 7 Temmuz 1943, Merzifon; konservatuvar listesindeki adı "Sümmânî'den (Karacaoğlan)", plak 1120/B-2
  • Notaya alan: Ateş Köyoğlu
  • Makam: Gülizar dizisi; karar ve bitiş La
  • Usul: 5/8
  • Söz: derleme fişinde Sümmânî ve Karacaoğlan adları; notada söz sahibi yazılı değildir. Müzik: anonim
  • TRT bağlantısı: TRT repertuvar no 1900; TRT'nin eser bazında çevrimiçi künyesi olmadığından nota bilgileri ve sözler için Repertükül

Sözleri

Söz sahibi olarak anılan iki şairden Karacaoğlan, TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre en erken 17. yüzyılda yaşamıştır; Sümmânî ise 1915'te ölmüştür. Sözler bu nedenle telif kısıtına bağlı değildir ve repertuvardaki biçimiyle tam olarak verilmiştir.

Eğlen sana bir nasihat edeyim
Hatırdan gönülden geçici olma
Yiğidin başına bir hal gelince
Halin nadenlere açıcı olma
Arif ol meclisde kelamı dinle
El iki söylerse sen birin söyle
Elinden geldikçe sen eylik eyle
Darılıp da başa gakıcı olma
El arifdir gözedirler fendini
Dağıdırlar duzağını bendini
Alçaklara otur gözet kendini
Gatı yükseklerden uçucu olma

"Eğlen" sözü burada eski anlamıyla durmak, beklemek demektir; söyleyen, karşısındakini bir an durdurup öğüt verir. Öteki eski sözleri notadaki sözlükçe açar: "naden" (nadan) kaba, cahil; "arif" çok anlayışlı, bilgili; "kelam" söz; "başa kakmak" yapılan iyiliği yüze vurarak birini üzmek; "fent" hile, düzen; "bent" engel. Bugünkü dille ilk kıta şöyledir: Dur, sana bir öğüt vereyim, kimsenin hatırını ve gönlünü kıracak kişi olma. Yiğidin başına bir iş gelince onun hâlini kaba, anlayışsız kimselere açma.

İkinci kıta toplum içinde nasıl durulacağını anlatır: bilgili ol, mecliste sözü dinle, başkaları iki söylerse sen bir söyle; elinden geldiğince iyilik yap, darıldın diye yaptığın iyiliği başa kakma. Son kıta tedbirlidir: insanlar anlayışlıdır, senin hilene, düzenine göz kulak olurlar, kurduğun tuzağı da bendi de dağıtırlar; alçak yerlere otur, kendini gözet, pek yükseklerden uçmaya kalkma. "Alçaklara otur" alçakgönüllülük öğüdü olarak okunabilir; dize, yükseğe uçanın düşeceği uyarısıyla tamamlanır. Notadaki üç kıtanın hiçbirinde şairin mahlası geçmez.

Hikâyesi

Deyiş bir nasihatnamedir ve belli bir olaya bağlandığı bilinmiyor; kime, hangi vesileyle söylendiği sözlerden de anlaşılmaz. Derleme fişindeki çift ad ise başka bir soruyu açar: Hüseyin Onkar ya da heyet, sözleri hem Sümmânî'ye hem Karacaoğlan'a bağlamıştır. Katalog bu iki adın neden birlikte yazıldığını açıklamaz. Notada mahlas dörtlüğünün bulunmaması, sözlerin hangi şaire ait olduğunu metinden çözmeyi de olanaksız kılar; künyede söz bu yüzden "anonim" diye gösterilmemiş, fişteki çift atıf olduğu gibi aktarılmıştır.

Müzikal Özellikleri

Repertuvar künyesi diziyi Gülizar olarak verir; karar ve bitiş La'dadır. Ezginin alanı pesteki Sol'den tizdeki La'ya, dokuz sese yayılır ve oktavı bir ses aşar. Usul 5/8'dir. Nail Demircioğlu'nun Amasya'nın 48 TRT türküsünü gösteren tablosunda Gülizar dizisi iki kez geçer; öteki eser "Dağdan Kestim Çınarı"dır. 5/8'lik usul ise tabloda beş eserde görülür ve bunlardan biri, aynı gün aynı kaynak kişiden derlenen "Ben De Çıktım Fodullu'nun Üstüne"dir.

Öğüt dili tekrara dayanır: her kıta "olma" redifiyle biter (geçici olma, açıcı olma, gakıcı olma, uçucu olma), redifin önündeki "-ıcı", "-ici", "-ucu" sesleri de kafiyeyi taşır. Bu yapı ezgide her kıtanın aynı cümleyle kapanmasını sağlar. Dizeler, ilk dizenin bölünüşünden de görüleceği gibi (Eğ-len / sa-na / bir na-si-hat / e-de-yim), on bir hecelidir.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Elde Hüseyin Onkar'ın 1943 plağından başka bir kayıt yok; eserin çevrimiçi künyesinde ne kaynak kişiden ne de günümüz icracılarından bir ses dosyası bulunur. Onkar'ın aynı gün okuduğu ve TRT'de 1899 numarayla duran "Ben De Çıktım Fodullu'nun Üstüne" atışmasıyla birlikte, iki eser repertuvarda art arda numaralanmıştır. Sonraki dönemden bir plak ya da albüm kaydı belgelenmemiştir.

Derlemeler ve Varyantlar

Konservatuvar kataloğunda kayıt yeri köşeli ayraçsız, fişte yazılı olarak Merzifon'dur ve ilk dize "Eğlen sana bir nasîhat edeyim" biçimindedir. Haluk Yücel'in 2018 tür tablosu eseri yöre söyleyişine daha yakın bir yazımla, "E'len sana bir nasihat ideyim (Merzifon)" adıyla kırık havalar arasında sayar. Yücel'in aynı tablosunda "Sana bir nasihat edeyim gönül" diye başlayan ayrı bir eser de vardır; adın benzerliğine karşın ilk dizesi farklıdır ve bu deyişin bir varyantı olduğuna dair bilgi yoktur. Amasya'nın deyiş ve türkülerine genel bir bakış Yeşilırmak'ın Ezgisi yazısındadır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar