Harfler, noktalar, sayılar: Virânî'nin bu nefesi Kur'an'ın sırrını elif ve mim harflerinden okur ve her dörtlüğü "içeri" redifiyle bitirerek görünenden gizliye doğru bir adım daha atar. Şiir on altıncı yüzyıl sonu ile on yedinci yüzyıl başında yaşamış bir Alevî-Bektaşî şairine aittir; ezgisini ise günümüzde Merzifon'da Âşık Aydın Öztürk yapmıştır. TRT'nin halk müziği arşivi bu besteyi tanımaz; nota, Öztürk'ün kendi söyleyişinden yazılıp 2088 numarayla kayda geçmiştir.

Künye

  • Arşiv no: Repertükül Arşiv 2088 (TRT numarası değildir)
  • Yöre: Amasya, Merzifon
  • Tür: deyiş
  • Söz: Virânî (16. yüzyıl sonu-17. yüzyıl başı)
  • Müzik: Âşık Aydın Öztürk
  • Kaynak kişi: yazılmamış; icra eden besteci
  • Derleyen ve notaya alan: Erkan Demirtaş, Berkay Gençer
  • Derleme tarihi: verilmemiş; Haziran 2021'de başlayan CultureCIVIC Kültür Sanat Destek Programı kapsamında
  • Makam: Hüseyni dizisi; karar ve bitiş La
  • Usul: 4/4
  • Kaynak bağlantısı: Repertükül Arşiv 2088 (TRT'de yok)

Sözleri

Şiir dört yüz yılı aşkın bir geçmişi olan bir şaire ait olduğundan tam olarak verilebilir. Metin notadaki biçimiyle aktarılmış, yalnız büyük harfli yazım küçültülmüştür.

Elif-i Mim'den aldık sırr-ı Kur'an'ı
Mim'i sır eyledik Se'den içeri
İki nokta üç huruf geldi Ba ile
Ba'yı sır eyledik Se'den içeri
Haydar'ın zatına demişiz beli
Göster bana pirim dest-ü damanı
Küfür deryasında bulduk imanı
Hak dedik küfüre dinden içeri
Otuz üç huruftur harfin tamamı
Bir elif mim ile buldu bu ayn'ı
Yetmiş üçten aldık Kaf ile Nun'u
Cana âşık olduk candan içeri
Güruh-u Naci'den bir bacı geldi
Kırklar dolusun eline aldı
Cümlesi bacı'ya bir secde kıldı
Şah dedik bacı'ya Şah'tan içeri
Bacı'nın ismine Fatima dediler
Yeri göğü onda mevcut bildiler
Selman üzüm getirdi engür ezdiler
Gark olduk engüre nurdan içeri
Virani sözünü arifçe söyle
Yükseği neylersin engini boyla
Arif ol da dost bağını sır eyle
Güle âşık olduk gülden içeri

İlk dörtlükteki "Se'den içeri" notada böyle yazılmıştır; Arap alfabesindeki se harfine bir gönderme olabileceği gibi bir yazım bozulması da olabilir, notada bu konuda bir açıklama yoktur. Elif, mim ve ba harfleri, besmelenin ve Kur'an'ın başlangıcına bağlanan harf yorumlarının parçasıdır; Nurettin Albayrak, Virânî'nin Bektaşîliğin yanı sıra Hurûfîlikle de ilişkili olduğunu yazar ve şiirdeki harf sayımları bu ilgiyi yansıtır. "Beli" demek, ezelde ruhlara "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" diye sorulduğunda verilen "evet" cevabına işarettir; Haydar Hz. Ali'nin lakabıdır, dest-ü daman ise mürşidin eteğine el vermeyi anlatır. Kaf ile Nun bir araya gelince "kün", yani "ol" emri çıkar; yetmiş üç, ümmetin yetmiş üç fırkaya ayrılacağını söyleyen hadise göndermedir ve Güruh-u Naci de bu fırkalar içinde kurtuluşa erecek topluluktur.

Son iki dörtlük, Alevî-Bektaşî geleneğinde anlatılan Kırklar Cemi'ne geçer. Geleneğin anlatısına göre kırkların arasında bir kadın, "bacı" vardır ve bu Hz. Fâtıma'dır; Selman'ın getirdiği tek üzüm tanesi ezilip şerbet yapılır, onu içen kırkların hepsi kendinden geçer. Şiir bu sahneyi "Şah dedik bacı'ya" dizesiyle bir saygı ifadesine bağlar. Kapanış dörtlüğünde Virânî kendine seslenir: sözünü arif gibi söylemesini, yükseği bırakıp engini boylamasını ister.

Hikâyesi

Virânî'nin hayatı büyük ölçüde rivayetlerden bilinir; bu nefesin hangi yıllarda söylendiğini gösteren bir iz yok. Beste için de durum aynıdır: Öztürk'ün şiiri ne zaman ezgiye bağladığı hiçbir yerde yazılmamış.

Müzikal Özellikleri

Beste, Hüseyni dizisinin La ile Mi arasındaki beş sesinde dolaşır; usul 4/4'tür, ezgi La'da karar kılar. Altı dörtlüklük uzun metin, ezginin dar alanı içinde her bentte aynı melodiyle söylenir; notada ara saz bölümü ya da çeşitleme gösterilmemiştir.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Notanın kaynağı Aydın Öztürk'ün kendi icrasıdır. Besteci aynı derlemede Virânî'nin bir başka şiirini, "La Mekân İlinden Geldim Cihana"yı, ayrıca Sefil Ali'nin "Dün Gece Kırkların Cemine Girdim"ini de bestelemiştir. Bu söyleyişten başka yayımlanmış bir icra izine rastlanmadı. Virânî nefeslerinin Merzifon'da yeniden ezgiye bağlanması, ilin türkü geleneğinin bütününü anlatan Yeşilırmak'ın Ezgisi içinde daha geniş bir yere oturur.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar