"Ben de şu dünyaya geldim geleli" dizesiyle başlayan bu deyişi Kazım Aygül, 9 Temmuz 1943'te Gümüşhacıköy'de konservatuvar heyetine okumuştur. Katalog başlığa köşeli parantez içinde "Pir Sultan Abdal'dan" notunu ekler. Gümüşhacıköy derlemesinin ne notası ne de sözleri yayımlanmıştır; buna karşılık aynı dizeyle açılan bir Pir Sultan deyişi, Samsun'un Ladik ilçesinden derlenmiş bir varyantıyla TRT repertuvarında yer alır.

Künye

  • Repertuvar no: yok; TRT repertuvarında Amasya yöresine kayıtlı değildir
  • Derleme yeri: Gümüşhacıköy
  • Kaynak kişi: Kazım Aygül (icracı dökümünde Gümüşhacıköylü, rençber)
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı heyeti: Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen, teknisyen Rıza Yetişen
  • Derleme tarihi: 9 Temmuz 1943
  • Arşivdeki yeri: Folklor Arşivi, plak 1136/A-1; Kaya kataloğunda sıra 3716
  • Tür: deyiş
  • Makam, usul: Gümüşhacıköy derlemesi için kayıtlı değil
  • Söz: Pir Sultan Abdal (katalog başlığındaki ek); müzik anonim
  • Kaynak bağlantısı: TRT sayfası yoktur; kaydın künyesi Kaya kataloğunda, Ladik varyantının künyesi ve sözleri Repertükül'de (TRT 4858)

Sözleri

Gümüşhacıköy kaydından elde kalan tek dize şudur:

Ben de şu dünyaya geldim geleli

Kazım Aygül'ün okuduğu dörtlükler hiçbir basılı kaynağa girmemiştir, çünkü Kaya'nın kataloğu fişlerdeki sözleri aktarmaz. Yazılı halleri TRT'nin sakladığı fiş kopyasında, Aygül'ün sesi ise Folklor Arşivi'ndeki plakta kalmıştır. Katalogcu, fişin başlığında âşık adı bulunmadığında onu sözlerdeki mahlastan kendisinin eklediğini belirtir. Köşeli parantezli "Pir Sultan Abdal'dan" notu da büyük olasılıkla böyle bir eklemedir, yani son dörtlükte Pir Sultan mahlasının geçtiğini düşündürür; katalog bu eklemeleri tek tek ayırt etmediği için kesin konuşulamaz.

Derlemeler ve Varyantlar

TRT repertuvarındaki 4858 numaralı deyiş "Ben de bu dünyaya geldim geleli" diye başlar; kaynak kişisi Ladikli Hüseyin Akçam, derleyeni ve notaya alanı Ümit Bekizağa'dır. Repertuvardaki sözleri şöyledir:

Ben de bu dünyaya geldim geleli
Emaneten bir don giymişe döndüm
Sahibi varımış elimden aldı
Kuru yerde koyun yaymışa döndüm
O yar geldi geçti geri bakmadı
Hendekler kazdırdım sular akmadı
Çok yuva bekledim cücük çıkmadı
Boş yuva beklemiş yoz kuşa döndüm
Pir Sultan Abdal'ım bu dünya fani
Baştan başa kim sürdü bu devranı
Yarin bir çift sözü üşüttü beni
Yüce dağ başında buymuşa döndüm

Şiir, dünyada geçirilen ömrü emanet alınmış bir giysiye benzetir: sahibi gelip geri almış, söyleyen de otu olmayan kuru yerde koyun otlatan çobana dönmüştür. İkinci dörtlükte "cücük" yavru kuştur, "yoz kuş" da yavrusu çıkmayan, kısır kalmış kuş; boşuna beklenen yuva, boşa geçen ömrün karşılığıdır. Son dörtlükteki "buymak" çok üşümek, soğuktan donmak anlamındadır ve sevgilinin tek bir sözünün insanı dağ başında donmuşa çevirdiğini söyler. Ladik varyantı ile Gümüşhacıköy derlemesinin aynı ezgiyi taşıyıp taşımadığı bilinmiyor; ortak olan, ilk dize ve katalogdaki şair adıdır. İlk kelimelerdeki "şu" ile "bu" farkı da fişin kulaktan yazılmasından ya da iki ağzın ayrılığından gelebilir.

Hikâyesi

Deyişin Gümüşhacıköy'e nasıl ulaştığını ya da Kazım Aygül'ün onu kimden öğrendiğini anlatan yayımlanmış bir kayıt bulunamamıştır. Aygül'ün o gün okuduğu öbür parçalar arasında bir Kırklar zamahı, Kul Hüseyin'den bir güzelleme ve bir mersiye de vardır; dağarcığında âşık ve cem geleneğinin ağır bastığı görülür.

Müzikal Özellikleri

Gümüşhacıköy derlemesinin makamı ve usulü bilinmiyor. Ladik varyantının notası Hüseynî dizisinde, 5/8'lik usuldedir; durak sesi de son sesi de La'dır; ezgi dokuz seslik bir alanda dolaşır. Bu bilgiler yalnız Ladik derlemesini tanımlar ve Aygül'ün ezgisine aktarılamaz.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Kazım Aygül'ün o günkü kayıtlarından ikisi TRT repertuvarına geçmiştir: Meryem Suya Gidiyor ve Yazı Yazdım Sokuya; bu deyişin Gümüşhacıköy biçimi ise yalnız 1943 plağında belgelidir. Amasya'nın türküleri, deyişleri ve uzun havaları için genel çerçeve Yeşilırmak'ın Ezgisi yazısında çizilmiştir.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar