Şirvânîzâde Enver Ahmed Efendi'yi bugün tanımamızın nedeni, öğrencilerinden birinin Amasya'nın en büyük tarihçisi olmasıdır. Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya rüştiyesinin üçüncü sınıfındayken bu hocadan Farsça okumuş, Sa'dî'nin Bostan'ından Firdevsî'nin Şehnâme'sine uzanan bir okuma listesini onunla bitirmiş ve kendi anlatımına göre Amasya ricalinin hayatlarını yazma isteği biraz da bu okumalardan doğmuştur. Enver Ahmed Efendi 1278'de (1861-62) Amasya'nın Gümüşlüzâde Mahallesi'nde doğmuş, en az on altı yıl Amasya rüştiyesinde, ardından idadide öğretmenlik yapmış, 1338'de (1919-20) öldüğü haber alınmıştır. Hüsameddin onu "âlim, şâir, edebiyyâta merâkı zâ'id" diye anar; şiirinden örnek vermez. Şirvânî nisbesini ve Gümüşlüzâde Mahallesi'ni Enver Ahmed Efendi-Şirvânîzâde başlıklı araştırma ayrıca ele alır.

Hüsameddin'in Maddesi

Amasya fuzalâsından Şirvânî el-Hâc Mustafa Efendi'nin mahdûmudur. 1278'de Gümüşlüzâde Mahallesi'nde doğdu. Rüşdiye Mektebi'nde fünûn-i lâzimeyi gördükten sonra pederinden tahsîl-i ulûm edib 1298'de irtihâl eden pederinin yerine Rüşdiye Mektebi üçüncü mu'allimi oldu. Onaltı yıl mu'allim-i sâlis sıfatıyla Rüşdiye Mektebi'nde şâkirdâna ta'lîm-i me'ârif etdi. 1314'de Rüşdiye Mektebi idâdî derecesine çıkarıldıkda Edebiyyât-ı Fârisiyye mu'allimi oldu. 1338'de vefât etdiği işitildi. Âlim, şâir, edebiyyâta merâkı zâ'id idi. Fârisiyyâtı bu zâttan okudum.

Bugünkü Türkçeyle: Amasya'nın bilginlerinden Şirvânî Hacı Mustafa Efendi'nin oğludur. 1278'de Gümüşlüzâde Mahallesi'nde doğdu. Rüştiyede gerekli dersleri gördükten sonra babasından ilim öğrendi ve 1298'de (1880-81) ölen babasının yerine rüştiyenin üçüncü öğretmeni oldu. On altı yıl bu sıfatla öğrencilere ders verdi. 1314'te (1896-97) rüştiye idadi derecesine çıkarılınca Fars edebiyatı öğretmeni oldu. 1338'de öldüğü duyuldu. Bilgili, şair ve edebiyata çok meraklı biriydi. Farsçayı ben bu zattan okudum.

Babası Şirvânî Hacı Mustafa Efendi

Enver Ahmed'in babası, on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında Amasya medreselerinde en çok öğrenci yetiştiren hocalardan biriydi. Hüsameddin, şehrin ilim kurumlarını anlattığı birinci ciltte, eski medrese geleneğini ayakta tutan hocaları sayarken onu Caniklizâde Hacı Mehmed, Payaslızâde Hacı Abdülhalîm ve İbikli Hacı Hasan efendilerle birlikte "fevkalâde benâm" olanlar arasında anar ve "şimdi bunların tilmîzleri neşr-i ulûm etmekdedirler" der. Kitabın biyografilerinde onun derslerinde yetişenler tek tek görülür: sonradan Amasya müftüsü olan Batumlu Hilmi Osman Efendi, Köprülü Cemâleddîn Ahmed Efendi, Ahıskalı İlarslanlı Hüseyin Efendi ve Nakşî şeyhi İsmâil Sirâceddîn Şirvânî'nin oğullarından biri bunlardandır. Mustafa Efendi rüştiyede de ders vermiş, 1298'de ölünce yerine oğlu geçmiştir.

Ailenin adı, Amasya'daki başka bir Şirvânî ailesini, sadrazam Şirvânîzâde Mehmed Rüşdü Paşa'nın ailesini hatırlatır. Hüsameddin iki aile arasında bir akrabalık kurmaz. Paşanın kardeşinin Mustafa Efendi'den ders almış olması, onun bu aileden olmayan, Şirvan'dan Amasya'ya ayrıca gelmiş bir âlim olduğuna işaret ediyor olabilir; kaynak bunu da açıkça yazmaz.

Rüştiye ve İdadi Yılları

Amasya rüştiyesi 1282'de (1865-66) açılmıştı ve Enver Ahmed okulun ilk kuşaklarından birinde okudu. Babasının yerine geçtiğinde henüz yirmi yaşına gelmemişti; on altı yıl "üçüncü muallim" olarak çalıştı. 1314'te rüştiye idadi derecesine çıkarılınca Fars edebiyatı öğretmenliğine getirildi. Okulun bu dönüşümü ve öğretmen kadrosu Amasya'da eğitimin yükselişi yazısında anlatılır. Enver Ahmed'in 1314'ten sonraki yılları hakkında bilgi yoktur. Hüsameddin'in "vefât etdiği işitildi" demesi, son yıllarını Amasya dışında geçirmiş olabileceğini düşündürür.

Hüsameddin'in Hocası

Hüsameddin, kitabının birinci cildinde Amasya tarihini nasıl yazmaya giriştiğini anlatırken kendi öğrenimini ayrıntısıyla verir. Rüştiyenin üçüncü sınıfındayken Abdüllatif Efendi Kütüphanesi'nin bitişiğindeki fetvahanenin üst katında bir odada kalmış ve Enver Ahmed Efendi'den Farsça okumuştur:

Mektebin üçüncü sınıfında iken "Abdullatîf Efendi Kütübhânesi" ittisâlinde bulunan fetvâhâne fevkindeki hücrede beytûtet ederek "Şirvânîzâde Ahmed Enver Efendi"den "Bostân-ı Sa'dî", "Yûsuf ve Zelîhâ-yı Câmi" manzûmelerini kırâ'at ve lugât-ı Fârisiyye'den "Şu'ûrî ve Nâsırî" ferhenglerini, "Burhân-ı Kâtı'"ı ve ba'dehû "Pendnâme-i Attâr"ı, "Mantıku't-Tayr"ı, "Hâfız-ı Şîrâzî Dîvânı"nı, Acem şu'arâsının müntehabât-ı eş'ârını, "Harâbât-ı Ziyâ Paşa"yı ve "Şehnâme-i Firdevsî"yi mütâla'a eyledim.

Yani Sa'dî'nin Bostan'ını ve Câmî'nin Yusuf ve Züleyha'sını okumuş, Şuûrî ve Nâsırî'nin Farsça sözlüklerini ve Burhân-ı Katı'ı çalışmış, ardından Attâr'ın Pendnâme'si ile Mantıku't-Tayr'ını, Hâfız'ın divanını, İran şairlerinden seçmeleri, Ziya Paşa'nın Harâbât'ını ve Firdevsî'nin Şehnâme'sini incelemiştir. Liste, bir rüştiye öğretmeninin özel derslerinde nelerin okutulabildiğini gösterir; klasik Fars edebiyatının ana metinleri, onları anlamaya yarayan sözlükler ve Ziya Paşa'nın üç dilden derlediği seçki bir aradadır. Hüsameddin aynı yerde, Şehnâme'deki eski İran hükümdarlarının hikâyelerinin ve okuduğu biyografi kitaplarının kendisinde Amasya'nın âlimlerini toplayıp hayatlarını yazma isteği uyandırdığını, 1305'te bu amaçla şehrin tanınmış âlimlerini ziyarete başladığını anlatır. Tarihçi, gençliğinde Asrî mahlasıyla şiir de yazmıştır.

Şiiri

Şiirlerine ulaşılamamıştır. Hüsameddin, hocasının şairliğini kaydetmekle yetinir; ondan bir beyit bile aktarmaz. "Enver" adı maddenin başlığında ad sırasına konduğu için bir mahlas olabileceği akla gelir, ama Hüsameddin bunu "mahlas" diye belirtmez; kendi otobiyografisinde ise hocasını "Ahmed Enver Efendi" diye anar.

Kronoloji

1278 (1861-62): Amasya'da Gümüşlüzâde Mahallesi'nde doğar.

1298 (1880-81): Babası Şirvânî Hacı Mustafa Efendi ölür; yerine rüştiyenin üçüncü öğretmeni olur.

1302 dolayı (1884-85): Hüsameddin, rüştiyenin üçüncü sınıfındayken ondan Farsça okur.

1314 (1896-97): Rüştiye idadiye dönüşünce Fars edebiyatı öğretmeni olur.

1338 (1919-20): Öldüğü haber alınır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar