Özgün Metin

Ölçü: 8'li hece ölçüsü

Veçh-in harfi ümmül- kitap
Arif okur eyler hesap
Dü Çeşmim Hasan-Hüseyin
Lebin Zeynal-Bakır hübab
İki Enfin Cafer Kâzım
Kaşın Rıza, Tâki Mihrab
Kaşların Nâki-Askeri
Alnın Mehti’yi âfitab
Fedayi budur Ümmül-Kur’an
Allah’u A’lem Bis-Sevap.

Günümüz Türkçesiyle

1. Yüzün harfleri Ümmü'l-Kitâb'dır, Kitabın Anası'dır; ârif onu okur ve hesabını çıkarır.

2. İki gözüm Hasan ile Hüseyin'dir; dudağın Zeynelâbidîn ile Bâkır'dır (mısraın sonundaki "hübab" kelimesinin anlamı açık değildir).

3. Burnunun iki yanı Câfer ile Kâzım'dır; kaşın Rızâ'dır, mihrap Takî'dir.

4. Kaşların Nakî ile Askerî'dir; alnın Mehdî'dir, güneştir.

5. Fedâî der ki: Kur'ân'ın anası budur; doğrusunu Allah bilir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir on mısradan oluşan kısa bir nefestir; sekizli hece ölçüsüyle söylenmiştir. Kaynakta ilk dört mısra bir dörtlük, sonraki altı mısra ikişerli gruplar hâlinde verilir; burada beş beyit olarak düzenlenmiştir. "Kitap, hesap" ile başlayan kafiye "hübab, mihrab, âfitab, sevap" kelimeleriyle sürer; yapı gazel düzenini andırır. Mahlas son beyitte geçer. Şiirin divandaki sayfası aktarımda belirtilmez.

Anlam ve Söz Sanatları

Nefes, Hurûfî kökenli bir düşünceyi on mısraa sığdırır: insan yüzü bir kitaptır ve o kitabın harfleri on iki imamdır. İlk beyitte yüzün harfleri "Ümmü'l-Kitâb", yani Kur'ân'ın özü sayılır. Ardından yüzün her parçası bir imama verilir: iki göz Hasan ile Hüseyin, dudak Zeynelâbidîn ile Bâkır, burun Câfer ile Kâzım, kaş Rızâ, mihrap Takî, kaşlar Nakî ile Askerî, alın Mehdî. Burada "mihrap", kaşların birleştiği yere ya da alnın kemerine verilen ad olarak kullanılmış görünür. Son beyitte ozan bu eşleşmenin "Ümmü'l-Kur'ân" olduğunu söyler ve sözünü "Allahu a'lem bi's-savâb" (doğrusunu Allah bilir) diye bağlar; bu kapanış, söylenenin bir sır olduğunu ve yorumunun ehline bırakıldığını hissettirir.

Cafer Özdemir, Fedâî'nin bazı derin konuları yalnız ehlinin anlaması için harf ve sembollerle anlattığını, bu anlayışın Bektaşîliğe Hurûfîlikten geçtiğini ve ozanın yaratılmışların hepsinin özünü insanın varlığında bulduğunu belirtir. Aynı divandan aktardığı "Âdemdir ümmü'l-Kur'an Sebü'l-mesânî" dizesi, bu nefesin düşüncesini tek mısrada söyler. On iki imamın yüze yerleştirilmesi, Alevî-Bektaşî inancındaki imam sevgisini Hurûfî "yüz okuma" geleneğiyle birleştirir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar