Yedi dörtlüğün her biri aynı dizeyle kapanır: "Allah Muhammed Ali'siz." Âşık Bendemi bu deyişte bir yasaklar dizisi kurar; doğan güne başlamamak, bir yudum su içmemek, eşikten içeri girmemek, nakaratın söylediği adlar olmadan hiçbirine el atılmaz. Söz de ezgi de Bendemi'nindir ve ezgi aksak bir usulle, 9/8'lik yürür. Deyiş TRT repertuvarında yoktur; Merzifon'da âşığın kendi icrasından derlenip arşive 2090 numarayla girmiştir.

Künye

  • Arşiv no: Repertükül Arşiv 2090 (TRT numarası değildir)
  • Yöre: Amasya, Merzifon
  • Tür: deyiş
  • Söz ve müzik: Âşık Bendemi
  • Kaynak kişi: ayrıca yazılmamış; icra eden besteci
  • Derleyen ve notaya alan: Erkan Demirtaş, Berkay Gençer
  • Derleme tarihi: notada yok; CultureCIVIC Kültür Sanat Destek Programı kapsamında (program Haziran 2021'de başladı)
  • Makam: Hüseyni dizisi; karar ve bitiş La
  • Usul: 9/8
  • Kaynak bağlantısı: Repertükül Arşiv 2090, TRT kaydı bulunmadığı için

Sözleri

Yedi dörtlüklük yasaklar dizisinin yalnız ilk halkası buraya alındı, çünkü Âşık Bendemi'nin sözleri telif kapsamındadır; geri kalan altı dörtlük notanın altında okunabilir.

Gel doğan güne başlama
Allah Muhammed Ali'siz
Hayrı şere hiç eşleme
Allah Muhammed Ali'siz

Deyişin bütün dörtlükleri emir kipiyle konuşur ve olumsuz emirlerden örülür. "Hayrı şerre eşleme", iyiyle kötüyü bir tutma demektir. İlerleyen bentlerde öğütler gündelik hayata iner: besmelesiz yola düşmemek, insanı insandan ayırmamak, rızası alınmamış bir işe girişmemek, rüyayı hayra yormamak, her ateşe yanmamak; bunların her biri o üç ad anılmadan yapılmayacak işlerdir. Son dörtlükte Bendemi, Allah, Muhammed ve Ali olmadan esen yelden koku gelmeyeceğini, kâinatın yüzünün gülmeyeceğini, kendi aşkının da olmayacağını söyler. Aynı nakaratın yedi kez dönmesi, sözü bir zikir tekrarına yaklaştırır.

Hikâyesi

Bendemi'nin bu yasaklar dizisini hangi koşullarda kurduğu bilinmiyor. Derleme notu yalnız eseri kaydeder; yazılışına dair bir açıklama ne orada ne de yayımlanmış başka bir metinde var.

Müzikal Özellikleri

Bu derlemede 9/8'lik usulü kullanan iki eserden biridir; öbürü Âşık Erdal Denk'in "Merzifon Yollarında"sıdır. Ezgi Hüseyni dizisinde, La'dan Mi'ye beş ses içinde kalır ve La'da biter. Dar ses alanı ile aksak usulün birleşmesi, uzun bir öğüt metnini yürüyüşü olan, tekrar etmesi kolay bir ezgiye taşır. Notada usulün iç bölünüşü ayrıca belirtilmemiştir.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Notanın dayandığı tek icra Âşık Bendemi'ye aittir. Âşığın aynı arşivde "Ahu Perçemine Kül Ettin Beni" ve "İnsanlık Çığrından Çıktı Çıkalı" adlı iki eseri daha vardır. Bir albümde ya da bir yayında duyulduğuna dair belge yok. Merzifon deyişlerinin ilin repertuvarında tuttuğu yeri Yeşilırmak'ın Ezgisi gösterir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar