Amasyalıdır. Zanalı Mirza Ali Paşa bin Ca’fer Ağazâde el-Hâc Ömer Bey’in mahdûmudur. Gençliğinde amcası Ahmed Bey bin Mirza Paşa’nın yanına gidip oradan Enderûn-ı Hümâyûn’a girdi. Hüsn-i terbiye görüp [706] tedrîcen tefeyyüz ederek rikâb ağalarından oldu. Amcasının kerîmesi ile izdivâc etdi.
Ba’dehû hâs odabaşı olup tûl-i müddet burada kaldı. 1210’da da çuhadâr ve 1215’de silahdâr-ı şehriyârî olduysa da Çuhadâr Halîl Ağa’nın iş-güzârlığıyla 1216’da azl ve tekâ’üde sevk edilip Üsküdar’da konağında ikâmet ve 1219’da rihlet etdi. Kayınpederinin yanında medfûndur.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Zana'lı Mirza Ali Paşa'nın oğlu, Ca'fer Ağazâde Hacı Ömer Bey'in oğludur. Gençliğinde amcası Mirza Paşa'nın oğlu Ahmed Bey'in yanına gidip oradan Enderun-ı Hümâyûn'a (padişah sarayının iç okuluna) girdi. İyi bir terbiye görüp derece derece yükselerek rikâb ağalarından oldu. Amcasının kızıyla evlendi.
Daha sonra has odabaşı olup uzun süre bu görevde kaldı. 1210'da [1795-96] çuhadar, 1215'te [1800-01] padişahın silahdarı olduysa da Çuhadar Halil Ağa'nın çalışmalarıyla 1216'da [1801-02] görevden alınıp emekliye gönderildi; Üsküdar'daki konağında oturdu ve 1219'da [1804-05] öldü. Kayınpederinin yanına gömülüdür.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- Enderûn-ı Hümâyûn: Osmanlı sarayının iç bölümü; devlet görevlilerinin yetiştirildiği saray okulu
- tedrîcen tefeyyüz: derece derece yükselip kendini göstermek
- rikâb ağaları: padişahın en yakınındaki saray ağaları
- hâs odabaşı: Enderun'un en üst kademesi olan Has Oda'nın başı
- çuhadar: padişahın giysi ve yağmurluğuna bakan Has Oda ağası
- silahdar-ı şehriyârî: padişahın silahdarı
- iş-güzârlık: iş görme, çaba
- azl ve tekâ'üde sevk: görevden alınıp emekliye gönderilme
- rihlet: göç etme, ölme
- medfûn: gömülü
Has Oda ve Dört Ağa
Enderun'daki eğitim yedi kademe üzerine kuruluydu ve bunların sonuncusu Has Oda'ydı. Has Oda'nın dört tanınmış görevlisi has odabaşı, silahdar, çuhadar ve rikâbdar idi. Çuhadar adı, Farsça yün kumaş anlamındaki çuha ile sahip anlamındaki dâr sözcüklerinden gelir; başçuhadar ağanın başlıca işi padişahın yağmurluğunu, kürkünü, kaftanını ve ayakkabısını taşımak ve korumaktı. Ayrıca vezirazam, şeyhülislam gibi görevlilerin atanmasında onları sarayın kapısında karşılayıp padişaha götürmek gibi tören görevleri vardı.
Çuhadar, 18. yüzyıl başlarına kadar protokolde has odabaşından hemen sonra gelirken, Çorlulu Ali Paşa'nın silahdarlığı döneminde silahdarın altına düştü ve silahdar bulunmadığında onun vekilliğini yapar oldu. Silahdar da padişahın silahlarından ve silahhanesinden sorumlu saray görevlisidir. Hüsameddin'in verdiği sıra, yani has odabaşılıktan çuhadarlığa, oradan silahdarlığa geçiş, bu sıralamaya uygun bir yükselişi gösterir.
Rikâbdar ise Has Oda'da padişaha çok yakın dört görevliden biriydi ve gayriresmî olarak "koltuk veziri" diye anılırdı. Silahdar olamayan rikâbdarlar yıllık 60-100 bin kuruşluk bir gelirle emekli edilirdi. Hüsameddin'in "rikâb ağalarından oldu" demesi bu çevreye girişini anlatır.
Tarihler ve Kişiler Üzerine
Hüsameddin'in verdiği tarihler 1795 ile 1804-05 arasına düşer. Bu görevlerin kimin döneminde yürütüldüğü metinde belirtilmemiştir. Ahmed Ağa'nın azline yol açtığı söylenen Çuhadar Halil Ağa ile kayınpederinin ve amcasının kimliği hakkında yapılan aramalarda doğrulanabilir bir kaynak bulunamadı; Mirza Paşazâde adıyla anılan ailenin ayrıntıları yalnızca bu maddeye dayanmaktadır. Metinde ayrıca bir yaş ya da doğum yılı yoktur. Ağa'nın gömüldüğü yer Üsküdar'da mı, Amasya'da mı, belli değildir; Hüsameddin yalnızca "kayınpederinin yanında" der.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 219–219. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Kitaplar
- Şerafettin Turan, "Silâhdar", TDV İslâm Ansiklopedisi.