Amasyalıdır. Hacı İlyas Mahallesi eşrâfından es-Seyyid el-Hâc Mehmed Ağa bin el-Hâc Hâfız Ahmed Efendi bin Yeniceli Hâfız el-Hâc Mehmed Efendi mahdûmudur. Pederinin hayatında Amasyalı vezîr es-Seyyid Mustafa Paşa’nın dâiresinde bulunarak silâhdârı ve sadâret kâ’im-makâmlığında kapıcıbaşı oldu.
1203 senesi cumâdelâhiresinde paşanın azl ve tekâ’üde sevkine binâen Amasya’ya gelip şevvâlinde Rus muhârebesine gitdi. Muhârebelerde ibrâz-ı şecâ’at eylediğinden 1204 senesi recebinde bâ-rütbe-i mîr-i mîrânî Tutrakan muhâfızı oldu.
Ba’dehû, Bilecik, Beyşehri, 1211 şevvâlinde Aksaray 1212 zilhiccesinde Kırşehir sancaklarına mutasarrıf ve Kıbrıs [704] muhafazasına me’mûr oldu. 1213 senesi cumâdelâhiresinde Karahisar-ı sâhib, 1214 ramazânında Alâ’iye ve zilhiccesinde İçel mutasarrıfı olup 1216 senesi şevvâlinde ma’zûl oldu.
1217 senesi recebinde Muş sancağı mutasarrıfı olup Amasya’dan Erzurum’a gitdi. Umde-yi erkân-ı devlet olan îrâd-ı cedîd defterdârı Amasyalızâde el-Hâc İbrâhim Efendi’nin himmetiyle sene-i mezbûre şevvâlinin yirmisinde bâ-rütbe-i vezâret Adana vâlîsi, 1218 senesi cumâdelâhiresinde İbrail muhâfızı olduğu halde zilhiccesinde orada vefât etdi.⁸⁷
Müdebbir, müstakîm, âlî himmet bir vezîr idi. Mahdûmu es-Seyyid Mehmed Paşa ile es-Seyyid Osmân, Ömer Beylerdir. Birâderi es-Seyyid Mahmûd Efendi defterdâr idi. Diğer birâderi es-Seyyid Hasan Efendi’dir. Bunun mahdûmları es-Seyyid Mehmed, Osmân Efendilerdir.
Hacı Osmân Efendizâde Ahmed Efendi’nin oğulları, Mehmed, Osmân, Hasan Efendilerdir. Hâfız es-Seyyid Mehmed Efendi bin es-Seyyid Ahmed Efendi “Şibşib Hâce” demekle meşhûr olup 1330’da vefât etdi. Mahdûmu nüfus kâtibi Hâfız Ömer Efendidir. Es-Seyyid Mehmed Efendi bin es-Seyyid Hasan Efendi de müderris idi. [705]
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Hacı İlyas Mahallesi ileri gelenlerinden Seyyid Hacı Mehmed Ağa bin Hacı Hâfız Ahmed Efendi bin Yeniceli Hâfız Hacı Mehmed Efendi'nin oğludur. Babası hayatta iken Amasyalı vezir Seyyid Mustafa Paşa'nın dairesinde bulunarak silahdarı oldu, sadaret kaymakamlığında kapıcıbaşı oldu.
1203 cemaziyelâhirinde paşanın azledilip emekliye gönderilmesi üzerine Amasya'ya gelip şevvalde Rus savaşına gitti. Savaşlarda yiğitlik gösterdiğinden 1204 recebinde mîrimîrân rütbesiyle Tutrakan muhafızı oldu.
Sonra Bilecik, Beyşehir, 1211 şevvalinde Aksaray, 1212 zilhiccesinde Kırşehir sancaklarına mutasarrıf ve Kıbrıs'ın korunmasına memur oldu. 1213 cemaziyelâhirinde Karahisar-ı Sahib, 1214 ramazanında Alâiye ve zilhiccesinde İçel mutasarrıfı olup 1216 şevvalinde görevden alındı.
1217 recebinde Muş sancağı mutasarrıfı olup Amasya'dan Erzurum'a gitti. Devletin ileri gelenlerinden olan yeni gelirler (îrâd-ı cedîd) defterdarı Amasyalızâde Hacı İbrahim Efendi'nin gayretiyle aynı yılın şevvalinin yirmisinde vezirlik rütbesiyle Adana valisi, 1218 cemaziyelâhirinde Brâila muhafızı iken zilhiccesinde orada öldü.
İşleri iyi yöneten, doğru, yüksek gayretli bir vezirdi. Oğulları Seyyid Mehmed Paşa ile Seyyid Osman ve Ömer Beylerdir. Kardeşi Seyyid Mahmud Efendi defterdardı. Öbür kardeşi Seyyid Hasan Efendi'dir. Bunun oğulları Seyyid Mehmed ve Osman Efendilerdir.
Hacı Osman Efendizâde Ahmed Efendi'nin oğulları Mehmed, Osman, Hasan Efendilerdir. Hâfız Seyyid Mehmed Efendi bin Seyyid Ahmed Efendi, "Şibşib Hoca" denmekle meşhur olup 1330'da öldü. Oğlu nüfus kâtibi Hâfız Ömer Efendi'dir. Seyyid Mehmed Efendi bin Seyyid Hasan Efendi de müderristi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- kâ'im-makâm: vekil; sadaret kaymakamı, sadrazamın vekili
- kapıcıbaşı: metinde bir rütbe ve görev unvanı olarak geçer; ayrıntısı araştırılmadı
- bâ-rütbe-i mîr-i mîrân: beylerbeyi rütbesiyle
- mutasarrıf: sancağı yöneten görevli
- îrâd-ı cedîd defterdârı: yeni gelirler hazinesinin başı
- ma'zûl: görevden alınmış
- muhâfız: kale ya da bölge muhafızı, komutanı
- sene-i mezbûre: adı geçen yıl
Bir Amasyalının Kariyer Zinciri
Madde, Amasyalı bir ağanın önce vezir dairesinde yetişmesi ve ardından taşra yönetiminde ardı ardına görev alması bakımından örnek bir kariyer gösterir: Tutrakan, Bilecik, Beyşehir, Aksaray, Kırşehir, Kıbrıs, Karahisar-ı Sahib, Alâiye, İçel, Muş, Adana ve Brâila. Hüsameddin'in dipnotuna göre bu bilgiler Ayasofya mahzeninde bulunan resmî tevcih (atama) defterlerinden alınmıştır; yani madde belgeye dayanır.
Aile içinde bir kardeşin defterdar olması ve oğlunun paşalık düzeyine ulaşması, ailenin devlet hizmetindeki yerini gösterir. Maddenin son kısmı soyun XX. yüzyıla kadar olan kollarını anar; "Şibşib Hoca" lakabıyla 1330'da ölen kişi bu soydandır. Hicrî 1203 yılı yaklaşık 1788-89'a, 1218 yılı yaklaşık 1803-04'e, 1330 yılı yaklaşık 1912'ye denk gelir.
Metindeki Amasyalı vezir Seyyid Mustafa Paşa ile Amasyalızâde Hacı İbrahim Efendi'ye ve Yenicelizâde ailesine dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 218–219. amasya.bel.tr