Amasya mahkemesi baş-kâtibi el-Hâc İsmâil Efendi bin el-Hâc Mehmed Efendi bin el-Hâc Ali Efendi bin Hasan Efendi bin hattât ve vâ’iz-i meşhûr Fazlullah Efendi’nin mahdûmudur. Ulemâdan ve hâssaten Fenercizâde Hacı Evliya Hâlil Efendi’den tahsîl-i ulûm ederek ders-i âm oldu.
1176’da pederinin intikâlini müte’âkib mahkeme mukayyidi olarak tahsîline devam etmişdi. Sonra birâderi es-Seyyid Feyzullah Efendi’nin yerine mahkeme kâtibi olduysa da bir yıl sonra ma’zûlen tedrîse devam etdi.
1212’de sânîyen mahkeme kâtibi olup 1214’de Amasya nâibi iken azl ve Samsun’a hayli ulemâ ile beraber [707] nefy edildi. 1215’de Hüseyin Battal Paşa’nın inâyetiyle avdet edib üçüncü defa mahkeme kâtibi ve 1218’de ma’zûl ve 1219 senesi hengâmesinde merhûm oldu. Âlim, kâtib, fıkıh ve Arabiyyeye vâkıf, talîk-nüvîs idi. Mahdûmları es-Seyyid Abdülfettah, Ali, Mehmed Emin Efendilerdir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya mahkemesi başkâtibi Hacı İsmail Efendi'nin oğludur; İsmail Efendi, Hacı Mehmed Efendi'nin oğlu, o da Hacı Ali Efendi'nin oğlu, o da Hasan Efendi'nin oğlu, o da hattat ve ünlü vaiz Fazlullah Efendi'nin soyundandır. Âlimlerden, özellikle Fenercizâde Hacı Evliya Halil Efendi'den ilim öğrenerek ders-i âm (genel ders verme yetkisi alan müderris) oldu.
1176'da [1762-63] babasının ölümünün ardından mahkeme mukayyidi (kayıt tutan görevli) olarak öğrenimine devam etti. Sonra kardeşi Seyyid Feyzullah Efendi'nin yerine mahkeme kâtibi oldu; ancak bir yıl sonra görevden alınınca yeniden ders vermeye döndü.
1212'de [1797-98] ikinci kez mahkeme kâtibi oldu. 1214'te [1799-1800] Amasya naibi iken görevden alındı ve birçok âlimle birlikte Samsun'a sürüldü. 1215'te [1800-01] Hüseyin Battal Paşa'nın yardımıyla geri döndü, üçüncü kez mahkeme kâtibi oldu; 1218'de [1803-04] görevden alındı ve 1219 [1804-05] yılında öldü. Âlim, kâtip, fıkıh ve Arapçaya vâkıf, talik yazısı yazan biriydi. Oğulları Seyyid Abdülfettah, Ali ve Mehmed Emin Efendilerdir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- hattât: güzel yazı yazan sanatçı
- vâ'iz: din vaizi
- ders-i âm: medresede genel ders verebilme yetkisi olan müderris
- mukayyid: mahkeme kayıtlarını tutan görevli
- ma'zûl: görevden alınmış
- nâib: kadının yetkisiyle görev yapan yargı görevlisi
- nefy: sürgün
- Arabiyye: Arapça ve Arap dili ilimleri
- talîk-nüvîs: talik yazısı yazan kimse
- merhûm oldu: öldü
Mahkeme Kâtipliği ve Sürgün
Maddede kâtiplik ile müderrislik iç içe geçer. Yazar, bu zatı aynı mahkemede üç ayrı dönemde kâtip, bir ara da naib olarak gösterir. Her görevden ayrılışında yeniden ders vermeye dönmesi, Amasya'da âlim sınıfının hem yargı hem eğitim işlerini birlikte yürüttüğünü gösterir. Kentteki müderrisleri konu alan yeni bir akademik çalışma Amasya'da kırktan fazla medresenin varlığını bildirir; bu, ders-i âm unvanlı bu kişilerin yetiştiği ortamı gösterir.
1214'teki sürgünün sebebi metinde yazılı değildir. Hüsameddin yalnızca birçok âlimin Samsun'a gönderildiğini ve bir yıl sonra Hüseyin Battal Paşa'nın aracılığıyla dönüldüğünü kaydeder. Hüseyin Battal Paşa ve bu olay hakkında yapılan aramalarda doğrulanabilir bir kaynak bulunamadı; bilgi yalnızca bu maddeye dayanmaktadır. Aynı nedenle sürgünün Amasya'daki hangi yerel çekişmeyle ilgili olduğu bilinmiyor.
Maddedeki Fazlullah Efendi, ünlü bir hattat ve vaiz olarak anılır. Soy zinciri dört kuşak geriye uzanır; bu zincir, kâtiplik ve ilim mesleğinin ailede babadan oğula sürdüğünü gösterir.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 219–220. amasya.bel.tr
- Hasan Telli, "Meşihat Arşivi'ne Göre Amasya Müderrisleri", Kocatepe İslami İlimler Dergisi, 7/2 (2024), s. 732–758. https://doi.org/10.52637/kiid.1512049