Gümüşlüdür.⁸⁵ Pederi Gümüş müftüsü iken azledilip İstanbul’a geldikte Gelibolu müftülüğüne tayin edilen Gümüşlü el-Hâc Mehmed Efendi bin Hasan’ın mahdûmudur. Pederinden ve İstanbul’da Amasyalı Büyük Hâfız Mehmed, Amedî Abdülkerîm, Ankaravî İsmâil Efendilerden tahsîl-i ulûm ederek 1151 şa’bânında müderris oldu.
Fatih Câmii şerîfinde ders-i âm olup hayli talebeye icâzet verdi. Ba’dehû kibâr-ı müderrisînden olarak vilâyet ve livâ niyâbetlerinde bulundu. Bu esnâda ikmâl-i devre-i medâris ederek [686] 1181 senesi zilka’desinde Galata mollası, ba’dehû Bursa nâibi, 1187 senesi muharreminde ordu-yu hümâyûn kadısı oldu. 1188 senesi şevvâlinin on beşinde Mekke-i mükerreme pâyesi ile taltîf edildi.
1192’de Rusya müsâlahasında mükâlemeye me’mûr olup 1196 senesi şa’bânında İstanbul kadısı, 1197 şa’bânında Anadolu kazaskerliği pâyesiyle mükerrem olarak zilka’desinde azledildi. 1199 şa’bânında Rumeli kazaskerliği pâyesi ile tebcil edilip ramâzânında Anadolu kazaskeri ve 1200 senesi rebîülahirinin on beşinci günü şeyhülislâm oldu.
İki yıl kadar makâm-ı fetvâda kalıp 1202 senesi saferinin on üçüncü günü Nemçe ve Rus muhârebesinin te’âkubuna ve kendinin de hastalandığına binâ’en azledilip Beylerbeyi sahîl-hânesinde ikâmete me’zûn oldu.
Fakat Hamîdîzâde Mustafa Efendi Şeyhülislâm oldukta 1204 senesi saferinde Ankara’ya gönderdiyse de ramazânında avdetine müsâ’ade buyuruldu. 1206 senesi rebîülevvelinin on üçüncü pazar günü sahîlhânesinde dâru’n-na’îme irtihâl etdi. Beylerbeyinde Havuz dibinde medfûndur. [687]
Gâyet fâzıl, müttakî, natûk, mütasallib, halîm, umûr-ı şer’iyyede zamanın müctehidi idi. Rus harbini açmağa hayli mu’âveneti oldu. “Tefsîr-i Beyzâvî”nin mevâkî-i müşkîlesine dâir resâ’ili vardır. Zaman-ı meşîhatinde Fas hükümdarı Mevlây Mehmed tarafından Türk ulemâsını imtihân için irsâl edilen dört mes’ele-i mu’dileye bilâ-tekellüf cevaplar verdi. Risâleler yazdı.
Mahdûmları Mehmed Sâlim, İbrâhim Selîm Efendilerdir. Mehmed Sâlim Efendi müderrisînden iken 1205’de vefât etdi. İbrâhim Selîm Efendi sudûr-ı ilmiyyeden olup 1228’de vefât etdi. Birâderleri mevâliden Abdullah, Abdurrahim Efendiler ve kethüdâsı da Gümüşlü Mustafa Nuri Efendi’dir.
Günümüz Türkçesiyle
Gümüşlüdür. Babası, Gümüş müftüsü iken görevden alınıp İstanbul'a geldiğinde Gelibolu müftülüğüne atanan Gümüşlü Hacı Mehmed Efendi'nin, Hasan oğlunun oğludur. Babasından ve İstanbul'da Amasyalı Büyük Hâfız Mehmed, Amedî Abdülkerîm ve Ankaravî İsmâil Efendilerden ilim öğrenip 1151 şabanında [1738-39] müderris oldu.
Fatih Camii'nde genel ders verdi ve epey öğrenciye icazet verdi. Sonra büyük müderrislerden olarak vilayet ve livâ naiplikleri yaptı. Bu sırada medrese basamaklarını tamamlayıp 1181 zilkadesinde [1768] Galata kadısı, ardından Bursa kadısı, 1187 muharreminde [1773] ordu kadısı oldu. 1188 şevvalinin on beşinde [1774] Mekke payesi ile onurlandırıldı.
1192'de [1778-79] Rusya ile yapılan barış görüşmelerinde görevlendirilip 1196 şabanında [1782] İstanbul kadısı, 1197 şabanında [1783] Anadolu kazaskerliği payesiyle onurlandırılarak zilkadesinde görevden alındı. 1199 şabanında [1785] Rumeli kazaskerliği payesi verilip ramazanda Anadolu kazaskeri, 1200 yılı rebîülâhirinin on beşinci günü [1786] şeyhülislam oldu.
İki yıl kadar fetva makamında kalıp 1202 yılı saferinin on üçüncü günü, Avusturya ve Rus savaşının sürmesi ve kendisinin de hastalanması üzerine görevden alındı ve Beylerbeyi'ndeki sahil hanesinde oturmasına izin verildi.
Ancak Hamîdîzâde Mustafa Efendi şeyhülislam olunca 1204 saferinde Ankara'ya gönderildi; ramazanda dönmesine izin verildi. 1206 yılı rebîülevvelinin on üçüncü pazar günü sahil hanesinde ahirete göçtü. Beylerbeyi'nde Havuzdibi'nde gömülüdür.
Son derece bilgili, takvalı, düzgün konuşan, dinine bağlı, yumuşak huylu, şer'î işlerde zamanının müctehidiydi. Rus savaşının açılmasına epey yardımı oldu. Beyzâvî Tefsiri'nin güç yerlerine dair risaleleri vardır. Şeyhülislamlığı sırasında Fas hükümdarı Mevlây Mehmed'in, Türk âlimlerini sınamak için gönderdiği dört güç soruya zorlanmadan cevap verdi. Risaleler yazdı.
Oğulları Mehmed Sâlim ve İbrâhim Selîm Efendilerdir. Mehmed Sâlim Efendi müderris iken 1205'te [1790-91] öldü. İbrâhim Selîm Efendi ilmiye büyüklerinden olup 1228'de [1813-14] öldü. Kardeşleri, mevâlîden Abdullah ve Abdurrahim Efendiler, kethüdası da Gümüşlü Mustafa Nuri Efendi'dir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- ders-i âm: halka ve öğrencilere açık genel ders
- icâzet: öğrencinin ders verme yetkisi alması
- niyâbet: naiplik; kadının yerine bakan yargı görevi
- mevâlî: ilmiye sınıfının üst rütbeli kadıları
- pâye: asıl görevi olmadan verilen rütbe
- kazasker: ordu yargıcı; Rumeli ve Anadolu kazaskerliği ilmiyenin en yüksek makamlarındandır
- şeyhülislam: fetva makamı; ilmiyenin başı
- mütasallib: dinine bağlı, sağlam
- müctehid: hüküm çıkarabilecek derecede bilgili
- mes'ele-i mu'dile: güç, çözümü zor soru
- kethüdâ: yardımcı, işleri yürüten kimse
Müftîzâde Ahmed Efendi
Hüsameddin'in Gümüşlü saydığı bu zat, kaynaklarda Müftîzâde lakabıyla bilinen Osmanlı şeyhülislamıdır; lakap, Gelibolu müftüsü olan babasından gelir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre 10 Şubat 1786'da şeyhülislam olmuş, 24 Kasım 1787'de görevden ayrılmış, 10 Kasım 1791'de ölüp Üsküdar'da Havuzdibi'ne gömülmüştür. Hüsameddin'in verdiği 1200 yılı rebîülâhiri ile 1206 yılı bu miladî tarihlerle uyuşur.
Şeyhülislamlığının bir yıl on ay kadar sürdüğü yazılır; Hüsameddin ise "iki yıl kadar" der. Azil sebebi anlatımında iki kaynak ayrışır. TDV'ye göre 1787'de Rusya'ya sefer açılıp açılmayacağı konusunda devlet erkânı ikiye bölünmüş, Sadrazam Koca Yusuf Paşa ile Ahmed Efendi padişah I. Abdülhamid'i istemediği bir savaşa sürüklemiş, Avusturya'nın da Rusya'nın yanında savaşa girmesi üzerine yaşlı şeyhülislam, hatasını ileri sürerek azlini istemiştir. Hüsameddin ise azli savaşın sürmesine ve hastalığa bağlar; savaşın açılmasına yardımı olduğunu da belirtir.
III. Selim'in 1789'da tahta geçmesinden sonra Şeyhülislam Hamîdîzâde'nin görevden alınmış şeyhülislamları arpalıklarına gitmeye zorlaması üzerine Ahmed Efendi'nin Ankara'ya gittiği, Mekkî Mehmed Efendi'nin 1791'de ikinci kez şeyhülislam olmasıyla İstanbul'a dönmesine izin verildiği TDV'de yazılıdır. Bu, Hüsameddin'in 1204 safer ve ramazan kayıtlarıyla örtüşür.
Fas hükümdarı Muhammed b. Abdullah'ın sorduğu dört meseleye Ahmed Efendi'nin tek başına hazırladığı cevaplar devrin âlimlerince beğenilmiştir; TDV ayrıca Beyzâvî Tefsiri'nin bazı kısımlarına hâşiyeler yazdığını belirtir, Hüsameddin bunu "güç yerlerine dair risaleler" diye anar. TDV'de 1772 Rus seferine Mekke payesiyle ordu kadısı olarak katıldığı yazılıdır; Hüsameddin ordu kadılığını 1187'ye, Mekke payesini 1188 şevvaline götürür. Bu tarih farkı kaynakların ayrıldığı yerdir.
Dipnottaki Not
Hüsameddin'in dipnotuna göre Amasyalı Akifzâde Seyyid Abdürrahim Efendi, el-Mecmu adlı eserinde Ahmed Efendi'nin Gümüşlü olduğunu yazmıştır; Cihât ü Müftüyân defterlerinde de babasının Gümüş ve Gelibolu müftüsü olduğu kayıtlıdır. Gümüş ile hangi yerleşimin kastedildiği başka kaynaklarda belirtilmediği için burada eşleştirme yapılmaz. Mekke payesi, Anadolu kazaskerliği gibi görevlerin sıralaması için yalnızca Hüsameddin'e dayanılabilmektedir.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 214–214. amasya.bel.tr
- Mehmet İpşirli, "Ahmed Efendi, Müftîzâde", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 2, İstanbul 1989, s. 61. https://islamansiklopedisi.org.tr/ahmed-efendi-muftizade