Köprülüdür. Dergâh-ı âlî kapıcıbaşılarından esbak Amasya mütesellimi Dedezâde el-Hâc Torun Ya’kûb Ağa bin el-Hâc Ahmed Ağa bin el-Hâc Ali Ağa bin el-Hâc Mustafa Ağa bin el-Hâc Dede Yûsuf Ağa’nın oğlu za’im el-Hâc Mehmed Bey’in mahdûmudur.
Pederinin vefâtında za’im olup tefeyyüz ederek Amasya mîr-âlâyı olduğu halde Rus harbine gitdi. Ba’dehû Canikli Hacı Ali Paşa’ya intisâb ederek Köprü voyvadası oldu. Çumuluzâde Hacı Ali Bey’e karşı vaziyet aldı.
1193’de Hacı Ali Paşa ile evlâdının firârında kûşe-i uzlete çekilip 1196’da yine Köprü voyvodası oldu. Çumuluzâde Hacı Ali Paşa’yı Köprü’den çıkardı. 1203’de vefât etdi. Oğulları Mehmed, Ömer Beylerdir. Ömer Bey’in ahfâdından Ömer Bey bin Hasan Bey bin Mehmed Bey bin Köprü Belediye a’zâsından iken 1321 zilhiccesinde [684] vefât etdi. Sade-dîl bir kimse idi. Oğlu Hasan Bey taht-ı vesâyete alındı.
Günümüz Türkçesiyle
Köprülüdür. Saray kapıcıbaşılarından, eski Amasya mütesellimi Dedezâde Hacı Torun Yakub Ağa'nın, onun babası Hacı Ahmed Ağa'nın, onun babası Hacı Ali Ağa'nın, onun babası Hacı Mustafa Ağa'nın, onun babası Hacı Dede Yusuf Ağa'nın oğlu olan zeamet sahibi Hacı Mehmed Bey'in oğludur.
Babasının ölümü üzerine zeamet sahibi oldu; gelişerek Amasya mîr-âlâyı (sancak beyi) iken Rus savaşına gitti. Sonra Canikli Hacı Ali Paşa'ya bağlanıp Köprü voyvodası oldu. Çumuluzâde Hacı Ali Bey'e karşı tavır aldı.
1193'te [1779-80] Hacı Ali Paşa ile oğullarının kaçması üzerine kendi köşesine çekilip 1196'da [1781-82] yeniden Köprü voyvodası oldu. Çumuluzâde Hacı Ali Paşa'yı Köprü'den çıkardı. 1203'te [1788-89] öldü. Oğulları Mehmed ve Ömer Beylerdir. Ömer Bey'in torunlarından, Mehmed Bey oğlu Hasan Bey oğlu Ömer Bey, Köprü Belediye üyesi iken 1321 zilhiccesinde [1904] öldü. Sade gönüllü bir kimseydi. Oğlu Hasan Bey vesayet altına alındı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mütesellim: bir yerin yönetimini vekil olarak yürüten görevli
- kapıcıbaşı: saray kapılarının görevlisi; taşrada çoğu kez saygınlık unvanı
- za'im: zeamet sahibi sipahi
- voyvoda: bir yerin vergi ve düzeninden sorumlu yönetici
- kûşe-i uzlet: kendi köşesine çekilme
- ahfâd: torunlar, soyundan gelenler
- sade-dîl: saf, sade gönüllü
- taht-ı vesâyet: vesayet altı
Hacı Ali Paşa Dönemi
Metindeki Hacı Ali Paşa, Canikli Hacı Ali Paşa'dır. Amasya sancağı ona 30 Mayıs 1772'de mâlikâne olarak verilmiş, ardından Tokat sancağı voyvodalığı da bağlanmıştır. Oğlu Battal Hüseyin Paşa Rusya'da dokuz yıl kadar esir kalmış, ancak 1799'da affedilmiştir. Canikliler'in Karadeniz kıyısından iç bölgelere yayılması, Çapanoğulları ile uzun bir rekabeti de beraberinde getirmiştir. Kaynaklara göre Ali Paşa ile oğlu Battal Hüseyin 1779'da Çapanoğlu Mustafa Bey karşısında tutunamayıp Kırım'a kaçmış, aile 1781'de affedilmiştir; Hüsameddin'in 1193 tarihi bu olayla örtüşür. Torunzâde Ahmed Bey'in bu çekişmede Canikliler'in yanında yer aldığı Hüsameddin'in anlatısından çıkar.
Dedezâde ailesi, Torun Yakub Ağa ve Çumuluzâde Hacı Ali Bey hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 213–213. amasya.bel.tr