Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 321 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ
Amasyalıdır. Esbak Amasya mütesellimi Zanalı Mirza Ağa’nın oğludur. Sadr-ı esbak Muhsinzâde Mehmed Paşa dâiresinde bulunarak ağalarından ve sadâretinde kapıcılar kethüdâsı ve ba’dehû kapıcıbaşı olarak devr-i hidemât etdi. [189]
1205’de Amasya’da bulunarak meclis-i a’yân a’zası olduğu halde 1211’de vefât etdi. Meşâhir-i a’yândan idi. Birâderi el-Hâc İbrâhim Ağa da meşâhir-i a’yândan olup mahdûmu Abdülkadir Efendi hâcegân-ı dîvândandır.
Amasyalıdır. Amasya'nın eski mütesellimi Zanalı Mirza Ağa'nın oğludur. Eski sadrazam Muhsinzâde Mehmed Paşa'nın dairesinde bulunarak onun ağalarından oldu; paşanın sadareti döneminde önce kapıcılar kethüdâsı, sonra kapıcıbaşı olarak çeşitli hizmetlerde bulundu.
1205'te [1790-91] Amasya'da bulunup ayan meclisi üyesi olduğu hâlde 1211'de [1796-97] vefat etti. Tanınmış ayandandı. Kardeşi Hacı İbrâhim Ağa da tanınmış ayandandır; oğlu Abdülkadir Efendi divan hâcegânındandır.
Metinde adı geçen Muhsinzâde Mehmed Paşa, kaynaklara göre 1704 dolaylarında İstanbul'da doğmuş, sadrazam Muhsinzâde Abdullah Paşa'nın oğludur. Babasının sadrazam olduğu 1737'de kapıcılar kethüdâlığına getirilmiş, sonra vezirlikle çeşitli eyaletlerde valilik yapmış, Esmâ Sultan'la evlenmiştir. 30 Mart 1765'te sadrazam oldu ve 7 Ağustos 1768'e kadar bu görevde kaldı. Rusya ile savaşın başlamasına karşı çıktığı için azledildi. 28 Kasım 1771'de ikinci kez sadrazam ve serdârıekrem tayin edildi. Küçük Kaynarca Antlaşması'ndan sonra İstanbul'a dönerken 4 Ağustos 1774'te hastalıktan öldü. Hüsameddin'in "sadâretinde kapıcılar kethüdâsı" demesi, İsmâil Ağa'nın bu iki sadaretten birinde ya da birkaçında görev yaptığını gösterir; hangi yıllar olduğu metinde belirtilmez.
Muhsinzâde Mehmed Paşa'nın sadâretinde Anadolu ve Rumeli'de ayanlık için şiddetli çekişmeler yaşanıyordu. Paşa Mayıs 1765'te Rumeli'ye, Ocak 1766'da Anadolu'ya gönderdiği fermanlarla, kazalarda ayanlık görevinin sadrazamın mektubu ya da kâimesiyle verileceğini bildirdi; böylece kazaları merkezin denetimi altında tutmaya çalıştı. Bu düzenleme, Rusya'ya savaş ilanından sonra Ocak 1769'da gönderilen fermanlarla sona erdirildi. İsmâil Ağa'nın 1205'te Amasya ayan meclisi üyeliği bu düzenlemeden yirmi yıl kadar sonradır; ayanlığa nasıl geldiği bilinmemektedir. Kapıcılar kethüdâlığı ve kapıcıbaşılık sonraki yüzyıllarda rütbe olarak da verilir hâle gelmiş, bazı ayanlara bile tevcih edilmiştir; İsmâil Ağa'nın bu unvanları taşıması da böyle bir kullanımı akla getirir, ama bu bir çıkarımdır.
Zanalı Mirza Ağa'nın Amasya mütesellimliği, kardeş Hacı İbrâhim Ağa ve oğlu Abdülkadir Efendi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.