Hacıköylüdür. Derviş Mehmed bin Abdullah mahdûmu olup Amasya’da Allâme Ürgüplü el-Hâc Ahmed Efendi’den ikmâl-i tahsîl ederek Hacıköyü’ne avdetle ders-i âm [191] oldu. Fazl ve irfânıyla, hüsn-i ahlâkıyla kendisini halka tanıttığından 1210 senesinde Gümüş Müftüsü olup mükerreren azil ve nasb edilerek makâmını muhâfaza etdi.
1218’de Koyunoğlu Bahçesi yerine bir câmi-i şerîf, medrese ve yanında mekteb binâ ederek medresesi müderrisi, câmi-i şerîfinin imâmı ve hatîbi oldu. 1219’da fetvâdan azil edildiyse de 1221’de rabian müftü olduğu halde 1224 senesi zilka’desinde vefât etdi.
Meşâhir-i fukahâdan, âbid, müttakî, servet ve yesârını hayrâtına vakıf ve bezletmiş eshıyâdan idi. Şâyân-ı hayretdir ki bazen eşhâs-ı leîme tarafından nâ-şenîde istinâdât ile kendi câmii ve medresesi imâmet ve hitâbet ve tedrîsinden azline bâdî oldukları sonradan tahkîkât ile anlaşıldığından yine mevkiine iâde ve şâkîleri te’dîb edildi.
Sinn-i âlîleri yetmiş dördü mütecâvizdi. Câmii hazîresinde medfûndur. Mahdûmları Hâfız İbrâhim, Osmân Efendilerdi. Hâfız İbrâhim Efendi, medresesi müderrisi ve Hâfız Osmân Efendi de câmii imâm ve hatîbi oldu. [192]
Günümüz Türkçesiyle
Hacıköylüdür. Derviş Mehmed bin Abdullah'ın oğludur. Amasya'da allâme Ürgüplü Hacı Ahmed Efendi'den öğrenimini tamamlayıp Hacıköy'e dönerek genel ders veren bir âlim oldu. Bilgisi, kültürü ve güzel ahlakıyla kendini halka tanıttığından 1210'da [1795-96] Gümüş müftüsü oldu; defalarca azledilip yeniden atanarak makamını korudu.
1218'de [1803-04] Koyunoğlu Bahçesi'nin yerine bir cami, bir medrese ve yanında bir mektep yaptırarak medresesinin müderrisi, camisinin imamı ve hatibi oldu. 1219'da [1804-05] müftülükten azledildiyse de 1221'de [1806-07] dördüncü kez müftü oldu ve 1224 yılı Zilkade ayında [1809-10] vefat etti.
Ünlü fakihlerden, ibadete düşkün, takvalı, servetini ve varlığını hayratına vakfedip harcamış cömertlerdendi. Şaşırtıcıdır ki bazen kötü kişiler, uygunsuz iddialarla kendi camisindeki imamlık, hatiplik ve müderrislikten azline sebep olmuşlar; bu, sonradan yapılan soruşturmayla anlaşılınca yine görevine iade edilmiş ve şikâyetçiler cezalandırılmıştır.
Yaşı yetmiş dördü geçmişti. Camisinin mezarlığında gömülüdür. Oğulları Hafız İbrahim ve Osman Efendilerdi. Hafız İbrahim Efendi medresesinin müderrisi, Hafız Osman Efendi de camisinin imam ve hatibi oldu.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- fetvâ: müftünün dinî bir soruya verdiği cevap; metinde "fetvadan azil" müftülükten alınma demektir
- mükerreren: defalarca
- rabian: dördüncü kez
- fukahâ: fıkıh âlimleri
- âbid: çok ibadet eden
- müttakî: Allah'tan sakınan, dindar
- eshıyâ: cömertler
- şâkî: şikâyetçi
- te'dîb: cezalandırma
- hazîre: cami çevresindeki mezarlık
Gümüş ve Hacıköy
Gümüşhacıköy, bölgedeki gümüş madenlerinden adını alan iki ayrı yerleşmenin, Gümüş ile Hacıköy'ün birleşmesiyle oluşmuştur. Gümüş'te madencilik üçüncü binyıldan beri sürmüş, Osmanlı döneminde yerleşim darphane yönetimine bağlı kalmıştır. Yerleşim 1831'de kaza merkezi olmuş, 1856'ya kadar "Gümüş ma'a Kabakoz" adıyla bir idari birimde yer almış, 1882-83'te "Maden-i Sîm" kazası olarak Hacıköy'e taşınmış ve 1883'ten sonra Gümüşhacıköy diye anılmıştır. Hüsameddin'in İsmail Efendi için "Hacıköylü" demesi ve müftülüğünü "Gümüş" adıyla vermesi, iki yerleşmenin o dönemde hâlâ ayrı anıldığını düşündürür.
İsmail Efendi'nin 1218'de yaptırdığı cami, medrese ve mektebe dair okuduğumuz kaynaklarda bilgi bulunamadı; ilçenin başlıca tarihî eserleri sayılırken bu yapılardan söz edilmez. Yapıların ve yaptıranın kaydı bu nedenle yalnız Hüsameddin'in aktardığı biçimiyle kalmaktadır.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 322–322. amasya.bel.tr