Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 320 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ
Amasya Serdârı el-Hâc Osmân Ağa’nın oğludur. Birinci bölükde mukayyed yeniçeri olup 1175’den i’tibâren beş defa Amasya Serdârı, Rus muhâberâtında cansiperâne hizmetle Turnacıbaşı oldu.
1198’de hâciyân ve 1201’de a’yân meclislerine a’zâ olduğu halde 1204 senesi evâsıtında vefât etdi. Umûrunda mukdim, şecî’, zâbit bir kimse idi. Mahdûmu el-Hâc Osmân Ağa da yeniçeri zâbitânındandır.
Amasya Serdarı Hacı Osman Ağa'nın oğludur. Birinci bölükte kayıtlı yeniçeri olup 1175'ten [1761-62] itibaren beş defa Amasya Serdarı oldu; Rus savaşlarında canını dişine takarak yaptığı hizmetle Turnacıbaşı oldu.
1198'de [1783-84] hacılar meclisine, 1201'de [1786-87] ayanlar meclisine üye olduğu hâlde 1204 senesi ortalarında [1789-90] vefat etti. İşlerinde atılgan, cesur, düzenli bir kişiydi. Oğlu Hacı Osman Ağa da yeniçeri subaylarındandır.
Turnacıbaşı, Yeniçeri Ocağı'nın "ocak ağaları" denen altı büyük ağasının en küçük rütbelisiydi. Sembolik görevi padişahla birlikte sürek avlarına katılmak ve av köpeklerine bakmaktı; asıl görevi ise komutanı olduğu orta'nın düzenini sağlamak ve devşirme işleri ocağa bırakıldıktan sonra Rumeli ve Anadolu'da asker adayı toplamaktı. Taşraya gerektiğinde teftiş için görevli olarak gönderildiği de belgelerle bilinir. Turnacıbaşılık, 1826'da Yeniçeri Ocağı ile birlikte kaldırılmıştır. Hüsameddin'in İsmâil Ağa için "turnacıbaşı oldu" demesi, bu makamın ocak içindeki fiilî görevi mi yoksa bir rütbe olarak verilmesi mi anlamına geldiğini açıklamaz. Canikli Ali Paşa'nın 1773'teki Kırım hazırlıkları anlatılırken Trabzon'da oturan "turnacıbaşı" Kalcıoğlu Ömer'in adı geçer; bu da unvanın taşrada yerel güç sahiplerince de taşındığını düşündürür, ama bu bir çıkarımdır.
İsmâil Ağa'nın "Amasya Serdarlığı" yaptığı 1175 [1761-62], Amasya sancağının henüz Canikli ailesine verilmediği yıllardır. Sancak 1772'de Canikli Ali Bey'e mâlikâne olarak verildi. Yücel Özkaya'nın incelemesine göre Amasya halkı Kasım 1776'da Canikli Ali Paşa'nın, oğullarının ve taraftarlarının zulmünden şikâyet etmiş ve aynı ay içinde mâlikânenin kaldırılmasını istemiştir. Ayrıca Canikli Ali Paşa ailesine dair ansiklopedi maddesine göre Mikdad Ahmed Paşa'nın baskısına dayanamayan Amasya ayanları 1778 sonlarında Çapanoğlu Mustafa Bey'e sığınmıştır. İsmâil Ağa'nın bu dönemde hacılar (1198) ve ayanlar (1201) meclislerine girmesi, Hüsameddin'in verdiği bilgilere göre Canikli hâkimiyetinin sürdüğü yıllara denk gelir. Onun bu çekişmedeki konumu, hangi tarafta yer aldığı kaynaklarda bulunamadı.
"Amasya Serdarı" görevinin tam kapsamı, Tabutcuoğlu ailesi ve Hacı Osman Ağa hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar