Amasyalıdır. Tokatlı Resul Efendi ahfâdından ve Üçler Mahallesi eşrâfından el-Hâc Mehmed Ağa bin el-Hâc Osmân Ağa’nın oğludur. Canikli Hacı Ali Paşa’nın ağalarından olup oğlu Mikdâd Ahmed Paşa’nın ve ba’dehû diğer oğlu Battal Hüseyin Paşa’nın silahdâr kethüdâları oldu.
Otuz yıl kadar bu hânedâna hizmet edib hayli servet ve yesâr edindi. Dergâh-ı âlî kapıcıbaşlığı rütbesini aldı. Fakat 1213’de efendisinin Rusya’dan avdetinde ihtiyâr-ı tekâüd edib 1216 senesi evâhirinde vefât etdi. Amasya a’yânından idi.
Mahdûmu es-Seyyid el-Hâc Ali Ağa’dır. Bu sülâleden es-Seyyid Mehmed Ağa bin es-Seyyid Osmân Ağa bin es-Seyyid Eyyüb Ağa 1305’de [190] vefât etdi. Kayın pederimdir. Bunun ammizâdesi el-Hâc Ahmed Ağa bin Mehmed Ağa bin Eyyüb Ağa 1311’de ve Muallim Eyyüb Efendi bin Osmân Ağa da 1324’de vefât etmişdir. Hacı Ahmed Ağazâde Mehmed Şükrü Efendi ber-hayât idi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Tokatlı Resul Efendi'nin torunlarından ve Üçler Mahallesi ileri gelenlerinden Hacı Osman Ağa oğlu Hacı Mehmed Ağa'nın oğludur. Canikli Hacı Ali Paşa'nın ağalarından olup oğlu Mikdad Ahmed Paşa'nın ve sonra diğer oğlu Battal Hüseyin Paşa'nın silahdar kethüdası oldu.
Otuz yıl kadar bu hanedana hizmet edip hayli servet ve rahat bir hayat edindi. Yüksek saray kapıcıbaşılığı (dergâh-ı âlî kapıcıbaşılığı) rütbesini aldı. Fakat 1213'te [1798-99] efendisi Rusya'dan döndüğünde emekliliği seçti ve 1216 yılı sonlarında [1801-02] vefat etti. Amasya ayanındandı.
Oğlu Seyyid Hacı Ali Ağa'dır. Bu soydan Seyyid Eyyub Ağa oğlu Seyyid Osman Ağa oğlu Seyyid Mehmed Ağa 1305'te [1887-88] vefat etti. Kayınpederimdir. Bunun amcaoğlu, Eyyub Ağa oğlu Mehmed Ağa oğlu Hacı Ahmed Ağa 1311'de [1893-94], Osman Ağa oğlu Muallim Eyyub Efendi de 1324'te [1906-07] vefat etmiştir. Hacı Ahmed Ağazade Mehmed Şükrü Efendi hayattaydı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- ahfâd: torunlar, soyundan gelenler
- eşrâf: bir yerin ileri gelenleri
- silahdâr kethüdâsı: silahdarın kâhyası; silahdâr, Farsça "silah taşıyan" demektir
- ba'dehû: ondan sonra
- yesâr: varlık, zenginlik
- ihtiyâr-ı tekâüd: emekliliği kendi isteğiyle seçme
- evâhir: sonlar, son günler
- a'yân: yerel ileri gelenler, nüfuz sahibi kişiler
- mahdûm: oğul
- ammizâde: amcaoğlu
Efendileri: Canikli Ailesi
Metinde adı geçen Hacı Ali Paşa, Karadeniz kıyısındaki Canik çevresinden yükselen Canikli ailesinin kurucusudur. 1720-21'de İstanbul'da doğmuş, saray kapıcıbaşılarından Fatsalı Ahmed Ağa'nın oğludur. 1768'de başlayan Osmanlı-Rus savaşına katılmış, Samsun ve Amasya çevresini eşkıyadan temizlemiş, 30 Mayıs 1772'de Amasya sancağı kendisine mâlikâne olarak verilmiştir; bu sırada kapıcıbaşılık unvanını da almıştır. Büyük oğlu Battal Hüseyin Bey 1778'de kapıcıbaşılık unvanını elde etmiş, küçük oğlu Mikdad Ahmed Bey aynı yıl henüz on sekiz yaşındayken vezirlikle Sivas valiliğine getirilmiştir.
Mikdad Ahmed Paşa'nın baskısına dayanamayan Amasya ayanları 1778 sonlarında Çapanoğlu Mustafa Bey'e sığınmış, sonraki çatışmada Amasya Çapanoğlu'nun eline geçmiştir. Canikliler 1781'de affedilince Mikdad Ahmed Paşa'ya Erzurum valiliği ile birlikte arpalık olarak Amasya sancağı verilmiştir. Mikdad Ahmed Paşa'nın Amasya ve çevresinde vakıfları bulunduğu da belirtilir.
Hüsameddin'in Anlattıkları ve Bilinenler
1787-1792 Osmanlı-Rus ve Avusturya savaşı sırasında aile ağır darbe almıştır. Mikdad Ahmed Paşa Filibe'ye sürülmüş ve 1792'de idam edilmiştir. Battal Hüseyin Paşa 1790 Ekiminde Ruslara yenilip esir düşmüş, yaklaşık dokuz yıl esaret yaşamış, 1799 Mart sonunda affedilip Trabzon valiliğine tayin edilmiş ve 1801 Mart'ında ölmüştür. Hüsameddin'in "efendisinin Rusya'dan dönüşü" dediği olay bu esaretten dönüş olmalıdır; metindeki 1213 [1798-99] tarihi de affın verildiği 1799 yılıyla örtüşür. Bu eşleştirme bizim çıkarımımızdır, Hüsameddin esaretten söz etmez. Aynı çıkarımla, Pelîdoğlu İsmail Ağa'nın hizmetinin Mikdad Ahmed Paşa'dan Battal Hüseyin Paşa'ya geçmesi, Mikdad Ahmed Paşa'nın 1792'deki idamıyla ilgili olabilir; bu da metinde yazılı değildir.
Kapıcıbaşılık, saraydaki Bâbüsselâm kapısını bekleyen ayrıcalıklı kapıcılar arasında nöbet tutan ve onları denetleyen görevin adıdır. Canikli ailesinde aynı ad, hem babada hem büyük oğulda bir unvan olarak görülür; Pelîdoğlu İsmail Ağa'nın "rütbesi" de saray hizmetinden çok bu tür bir unvan olabilir, ancak bu bir çıkarımdır. Pelîdoğlu İsmail Ağa'ya ve Üçler Mahallesi'ndeki soyuna dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 321–321. amasya.bel.tr