Özgün Metin

Ħarâb ķıldı gözüŋ göŋlümüŋ Amâsiyesin
Ħayâli ķulleye gelse ‘imâret olayidi

Günümüz Türkçesiyle

1. Senin gözün gönlümün Amasya'sını harap etti; o gözün hayali (gönlümün) kulesine gelseydi, orası yeniden mamur olurdu.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit, Nevzat Özkan'ın makalesinde KBD 72/2 göstergesiyle aktarılmıştır ve divanın gazeller kısmından gelir. Redif "olayidi", kafiye "‘imâret" kelimesindeki "-âret" sesidir. Özkan'ın bundan hemen önce verdiği "Dün içre gelseyidi göŋlüme ħayâli anuŋ" beyti (KBD 71/16) aynı redif ve kafiyeyle "ġâret olayidi" diye biter; iki beyit divanda birbirine çok yakın yerlerde durduğu için aynı gazelin parçaları olmaları kuvvetle muhtemeldir, ancak bu kaynakta açıkça söylenmeyen bir çıkarımdır. Ergin neşrine ulaşılamadığı için gazelin bütünü verilemiyor, kaynak vezni de göstermez. Şairin divanı, neşirleri ve öteki şiirleri Kadı Burhaneddin: Edebî Kişiliği, Divanı ve Şiirleri yazısında ele alınmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Beytin merkezinde "göŋlümüŋ Amâsiyesi" tamlaması durur: şair gönlünü bir şehre, hem de doğrudan Amasya'ya benzetir. Benzetme edatı kullanılmadan, iki kelimenin tamlama hâlinde birleştirilmesiyle kurulan bu benzetme teşbih-i beliğ denen türdendir. Sevgilinin gözü bu şehri harap eden bir fatihtir; ikinci mısrada ise aynı gözün hayali şehrin kulesine konduğunda harabenin yeniden şenleneceği söylenir. Böylece "ħarâb" (yıkık) ile "‘imâret" (bayındırlık) kelimeleri arasında açık bir tezat kurulur; yıkan da onaran da aynı sevgilidir. Bu tezat ve tamlamanın türü tespitimizdir.

"Ķulle" kelimesi kule, burç demektir; gönül şehrinin kulesi, şehrin en yüksek ve en korunaklı yeridir. Hayalin oraya gelmesi, sevgilinin gönlü bütünüyle ele geçirmesi anlamına gelir. Özkan ikinci mısraı "hayali kuleye gelse de gönlümü mamur eyleseydi" diye açıklar. Beyit, önceki beytin dileğini tersinden tamamlar: orada hayalin gelişi bir yağma olarak istenir, burada ise yıkılmış gönlün yeniden kurulması o hayalin gelişine bağlanır.

Tarihî Bağlam

Özkan bu beyti de Amasya emiri Ahmed Bey ile yaşanan mücadeleye bağlar: Sivas kuşatıldığı sırada Ahmed Bey, Kadı Burhaneddin'e ait bazı kaleleri ele geçirmiş, kuşatma kalkınca kaleler geri alınmıştır. Kale, kule ve yıkım imgelerinin bu dönemde bir hükümdar-şairin şiirine girmesi, Özkan'ın okuyuşunu destekleyen bir ayrıntıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi, Kadı Burhaneddin'in Amasya emirleriyle mücadelesini 1381'deki Hacı Şadgeldi zaferinden 1394'teki Amasya seferine kadar izler; gazelin bu olaylardan hangisinin ardından yazıldığı ise bilinmiyor.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar