Özgün Metin

Ezelde Ĥaķ ne yazmış ise bolur,
Göz neni ki görecek ise görür,
İki ‘âlemde Ĥaķķa sıġınmışuz,
Toĥtamış ne ola yâ Aħsaħ Temür.

Günümüz Türkçesiyle

1. Ezelde Hak ne yazdıysa o olur; göz neyi görecekse onu görür.

2. İki dünyada da Hakk'a sığınmışız; Toktamış ya da Aksak Timur kim oluyor.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir, birinci, ikinci ve dördüncü mısraları kafiyeli dört mısralık bir tuyuğdur. Kafiye "bolur", "görür" ve "Temür" kelimelerinin sonundaki "-ur/-ür" sesiyle kurulur; üçüncü mısra "sıġınmışuz" ile serbest kalır. Metin Nevzat Özkan'ın makalesinden KBD 586/2-3 göstergesiyle alınmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi divanın 586-608. sayfalarını tuyuğ bölümü olarak gösterir; tuyuğ bu bölümün ilk sayfasındadır. İlk mısradaki "bolur" şekli, Ali Alparslan'ın bazı tuyuğlarda dikkat çektiği Kuzeydoğu Türkçesi şekillerinden biridir; Anadolu'da beklenen biçim "olur" olurdu. Kaynak vezni göstermez. Şairin divanı, neşirleri ve öteki şiirleri Kadı Burhaneddin: Edebî Kişiliği, Divanı ve Şiirleri yazısında ele alınmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Tuyuğ, kader inancını iki sade hükümle dile getirerek açılır. "Ezelde Hak ne yazmış ise" sözü, insanın başına gelecek olanın zamanın başlangıcından önce yazıldığı düşüncesine dayanır; ikinci mısra aynı düşünceyi gözün göreceği şeylere taşır. Bu iki mısra, TDV'nin eski tuyuğa hâkim olduğunu söylediği hikmet söyleyişinin tipik bir örneğidir. Üçüncü mısrada şair, iki dünyada da yalnız Allah'a sığındığını söyler ve dördüncü mısrada çağının iki büyük hükümdarını bu sığınağın yanında küçültür.

Özkan'a göre şairin buradaki duruşu, kadere teslim olmuş bir savaşçının tavrıdır. Son mısranın kuruluşu, Amasya ile Niksar'ı anan tuyuğun son mısraına çok benzer: orada "N‘olısar Amâsiya ya Niksâr", burada "Toĥtamış ne ola yâ Aħsaħ Temür" denir. İki tuyuğ da genel bir hükümle başlayıp iki adı "ya" bağlacıyla yan yana koyarak onları önemsizleştiren bir soru kalıbıyla biter; bu benzerlik tespitimizdir. "Aħsaħ Temür", Timur'un Aksak Timur diye bilinen adıdır.

Tarihî Bağlam

TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki Kadı Burhâneddin Devleti bölümüne göre Ekim 1393'te Tikrit'i alan Timur, Kadı Burhaneddin'e ve Anadolu'daki öteki beylere mektup yazarak itaat istemiş; Kadı Burhaneddin bu teklifi reddetmiş ve mektubun birer suretini Memlük Sultanı Berkuk'a ve I. Bayezid'e göndermiştir. Timur 1394 başında Erzurum'a kadar gelip geri dönmüş, Bayezid'e yazdığı mektupta Kadı Burhaneddin'i cezalandıracağını bildirmiştir. Madde, Kadı Burhaneddin'in bu tehditlere kulak asmadığının divanın 586. sayfadaki bir şiirinden anlaşıldığını yazar; Özkan'ın aynı sayfadan aktardığı bu tuyuğ o şiir olmalıdır. Aynı maddeye göre Altın Orda Hanı Toktamış bir dönem Bayezid, Berkuk ve Kadı Burhaneddin ile birlikte Timur'a karşı kurulan ittifakta yer almıştır; Özkan ise Toktamış'ı kuzeyden gelen bir tehdit olarak anar. Tuyuğun yazıldığı tarih bilinmediği için iki adın birlikte anılmasının hangi duruma işaret ettiği kesin değildir.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar