Özgün Metin

Devletinden ķaçan olur ħâk-sâr,
‘Âşıķ olur ma’şuķından şerm-sâr,
Ĥimmetümüz iki ‘âlemde gezer,
N‘olısar Amâsiya ya Niksâr

Günümüz Türkçesiyle

1. Devletinden (talihinden) kaçan kişi toprak gibi hor olur; âşık da sevgilisinin karşısında utanır.

2. Bizim himmetimiz (yüksek gayretimiz) iki âlemde dolaşır; Amasya ya da Niksar ne olacak ki.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir bir tuyuğdur. Tuyuğ, dört mısradan oluşan ve birinci, ikinci ve dördüncü mısraları kafiyeli, üçüncü mısraı serbest olan bir nazım şeklidir; TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Kadı Burhaneddin, İslâm öncesi Türk şiir türlerinden biri olan tuyuğun Anadolu'ya taşınmasında bir köprü olmuştur. Bu tuyuğda kafiye "ħâk-sâr", "şerm-sâr" ve "Niksâr" kelimelerindeki "-sâr" sesiyle kurulur, üçüncü mısra "gezer" ile serbest kalır. Metin Nevzat Özkan'ın makalesinden KBD 588/10-11 göstergesiyle alınmıştır; TDV maddesine göre divanın 586-608. sayfaları tuyuğlara ayrılmıştır, bu tuyuğ da o bölümdendir. Kaynak vezni göstermez. Tuyuğ, Amasya adının geçtiği dört yerden biridir. Şairin divanı, neşirleri ve öteki şiirleri Kadı Burhaneddin: Edebî Kişiliği, Divanı ve Şiirleri yazısında ele alınmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

İlk iki mısra iki genel hükümle açılır: talihinden yüz çeviren kişi alçalır, âşık ise sevgilisi karşısında mahcup olur. "Ħâk-sâr" (toprak gibi, hor) ve "şerm-sâr" (utangaç) kelimeleri aynı Farsça ekle kurulmuştur; dördüncü mısradaki "Niksâr" adı bu sesi bir şehir adıyla tamamlar ve kafiyeye neredeyse bir cinas tadı verir. "Devlet" kelimesi divan şiirinde talih, saadet anlamına gelir; ama bir hükümdarın ağzında kelimenin hükümranlık anlamı da akla gelir. Bu iki anlamın birlikte düşünülmesi ve "-sâr" ses oyunu tespitimizdir.

Üçüncü ve dördüncü mısralar tuyuğun asıl sözünü söyler. Şair kendi himmetinin, yani gönül gücünün ve yüksek amacının iki âlemi, bu dünyayı da öteki dünyayı da dolaştığını söyler ve bu genişliğin yanında Amasya ile Niksar'ı küçük birer hedef gibi gösterir. Özkan'ın çevirisiyle "Amasya veya Niksar nedir ki" sözü, bir hükümdarın rakip emirliklerin şehirlerine bakışını açıkça yansıtır. Tuyuğ, eski tuyuğa hâkim hikmet söyleyişiyle başlayıp bir hükümdarın kendine güveniyle biter.

Tarihî Bağlam

Özkan bu tuyuğu, Kadı Burhaneddin'in kontrol altında tutmak için çok uğraştığı Amasya ile birlikte 1387'de vilayet merkezi Niksar'ı da ele geçirmesiyle ilişkilendirir. Özkan'ın aktardığına göre Eretnaoğulları'nın son döneminde Hacı Şadgeldi Amasya'da, Tâceddin de Niksar'da birer müstakil hükümdar gibi davranmaya başlamıştı. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Kadı Burhaneddin 1381 sonbaharında Hacı Şadgeldi'yi yenip öldürtmüş ve sultanlığını ilan etmiş, 1384'te Amasya emirini üst üste bozguna uğratmıştır. Tuyuğun yazıldığı yıl bilinmiyor; Niksar ile Amasya'nın yan yana anılması, onu bu mücadelelerin içinde okumayı mümkün kılar.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar