Özgün Metin

Oldı musaħħar bize çü Şamla Rûm,
Düşmene demür bolduħ, dostlara mûm,
Her kişiler yürisün yollarına,
Çün dôsta mübareküz düşmene şûm.

Günümüz Türkçesiyle

1. Şam ile Rum (Memlük ülkesi ile Anadolu) bize boyun eğdi; düşmana karşı demir, dostlara karşı mum olduk.

2. Herkes kendi yoluna gitsin; çünkü biz dosta uğurlu, düşmana uğursuzuz.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir dört mısralık bir tuyuğdur. Birinci, ikinci ve dördüncü mısralar "Rûm", "mûm" ve "şûm" kelimelerindeki "-ûm" sesiyle kafiyelenir; üçüncü mısra "yollarına" ile serbest kalır. Metin Nevzat Özkan'ın makalesinden KBD 607/10-11 göstergesiyle alınmıştır; TDV İslâm Ansiklopedisi'nin gösterdiği 586-608. sayfalık tuyuğ bölümünün sonlarına düşer. Özkan'ın metninde "dostlara" ve "dôsta" yazımları farklıdır; ikisi de kaynaktaki gibi korunmuştur. İkinci mısradaki "bolduħ" (olduk) şekli, Alparslan'ın bazı tuyuğlarda dikkat çektiği Kuzeydoğu Türkçesi biçimlerindendir. Kaynak vezni göstermez. Şairin divanı, neşirleri ve öteki şiirleri Kadı Burhaneddin: Edebî Kişiliği, Divanı ve Şiirleri yazısında ele alınmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Tuyuğ bir hükümdarın sesiyle konuşur. Birinci mısra Şam ile Rum'un, yani Memlük ülkesi ile Anadolu'nun "musaħħar" olduğunu, boyun eğdiğini söyler. İkinci mısradaki demir ile mum karşıtlığı tezat sanatının sade ve etkili bir örneğidir: düşmana karşı demir gibi sert, dosta karşı mum gibi yumuşak olmak, bir hükümdarın ideal tavrını iki somut maddeyle anlatır. Dördüncü mısra aynı karşıtlığı "mübarek" (uğurlu) ile "şûm" (uğursuz) kelimeleriyle tekrarlar.

İkinci ve dördüncü mısralar arasında ince bir düzen vardır. İkinci mısrada önce düşman, sonra dost anılır; dördüncü mısrada sıra tersine döner, önce dost, sonra düşman gelir. Böylece iki mısra birbirinin aynadaki görüntüsü gibi kurulmuş olur; bu çapraz düzen tespitimizdir. Üçüncü mısradaki "herkes kendi yoluna gitsin" sözü ise bir meydan okumadır: dost da düşman da hükümdarın kim olduğunu bilmektedir ve buna göre davranacaktır.

Tarihî Bağlam

Özkan bu tuyuğu, Kadı Burhaneddin'in Memlük Sultanı Berkuk ve Osmanlı hükümdarı Yıldırım Bayezid ile kurduğu ittifakın dile getirilişi olarak okur; çevirisinde birinci mısraı "bize Şam ve Rum'u fethetmek nasip oldu" diye anlar. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Kadı Burhaneddin ile Memlükler arasındaki ilişki uzun süre gergin olmuş, Memlük kuvvetleri 1388'de Sivas'ı kırk gün kuşatmıştır; ancak bu düşmanlık Timur'un Orta Doğu'ya gelmesi üzerine dostluğa dönüşmüş, Ekim 1393'ten sonra Bayezid, Berkuk, Toktamış ve Kadı Burhaneddin Timur'a karşı bir ittifak kurmuştur. Mısraın sözlük anlamı bir boyun eğdirmeden söz ettiği hâlde Özkan'ın onu bir ittifak olarak yorumlaması, şairin müttefikliği bile bir üstünlük diliyle anlattığını düşündürür; bu son değerlendirme bizimdir.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar