Özgün Metin

Derdümüzüŋ Haķ bilür devâsını,
Ŧabaķda gördi düşmân behâsını,
Śıdķ ile oħ u ķılıç ururısaħ,
Ķoparalum Mıśr ili ķayasını.

Günümüz Türkçesiyle

1. Derdimizin devasını Hak bilir; düşman kendi değerini tabakta gördü (Özkan'a göre: gücünün yetmediğini anladı).

2. Doğrulukla (içtenlikle) ok atar, kılıç vurursak Mısır ilinin kayasını koparalım (o ülkeyi yerinden sökelim, ele geçirelim).

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir dört mısralık bir tuyuğdur. Birinci, ikinci ve dördüncü mısralar "devâsını", "behâsını" ve "ķayasını" kelimeleriyle kafiyelenir; kafiye "-âsı/-ası" sesi, redif "-nı" ekidir. Üçüncü mısra "ururısaħ" ile serbest kalır. Metin Nevzat Özkan'ın makalesinden KBD 597/15-16 göstergesiyle alınmıştır ve divanın tuyuğ bölümünden gelir; aynı sayfanın 9-10. satırlarında "Dünyâ diyen gişiye bir vâyedür" tuyuğu bulunur. Kaynak vezni göstermez. Şairin divanı, neşirleri ve öteki şiirleri Kadı Burhaneddin: Edebî Kişiliği, Divanı ve Şiirleri yazısında ele alınmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Tuyuğ, Hakk'a dayanan bir güvenle açılır: dertlerin devasını Allah bilir. İkinci mısradaki "Ŧabaķda gördi düşmân behâsını" sözünü Özkan "düşman gücünün yetersizliğini fark etti" diye açıklar; kelimesi kelimesine düşman kendi değerini, fiyatını tabakta görmüştür. "Ṭabaḳ" kelimesinin burada hangi görüntüye dayandığı açık değildir; bir pazar tablasında biçilen fiyat ya da bir terazinin kefesi düşünülebilir, ama bu ihtimaller bizimdir. "Behâ" (değer, paha) ile "devâ" (ilaç) kelimeleri kafiyede yan yana gelerek dert ile değer arasında bir ses ilgisi kurar.

Üçüncü ve dördüncü mısralar bir savaş çağrısıdır. "Śıdķ ile", yani içtenlikle, doğrulukla ok atılıp kılıç vurulursa Mısır ilinin kayası yerinden koparılacaktır. Kayayı koparmak, sarsılmaz görünen bir gücü kökünden sökmek anlamında güçlü bir istiaredir; bu nitelendirme bizimdir. Ok ile kılıcın birlikte anılması, şairin savaş dünyasının şiirine sık girdiğini hatırlatır; divandaki okçuluk unsurları Fatih Bakırcı'nın ayrı bir çalışmasına da konu olmuştur. Tuyuğ, dinî bir güvenle başlayıp siyasî bir hedefle biter.

Tarihî Bağlam

Özkan bu tuyuğu, Kadı Burhaneddin'in Memlüklerle mücadelesini dile getirdiği ve Şam yerine Mısır adını tercih ettiği bir şiir olarak verir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Memlük Sultanı Berkuk'un Dulkadırlı Halil Bey'i öldürtmesi üzerine Kadı Burhaneddin Memlüklere karşı düşmanca bir tavır takınmış, Memlüklere isyan eden Malatya naibi Mintaş'ı korumuş ve Malatya'yı almak için yola çıkmıştır; Berkuk da Yelboğa kumandasındaki bir birliği Sivas'a göndermiş, Yelboğa şehri bir süre kuşatıp geri dönmüştür. Aynı maddeye göre Memlük kuvvetleri 1388'de Sivas'ı kırk gün kuşatmıştır. Özkan, Halep naibi Yolboğa'nın bu sırada "Sivas'ı ve belki tamam Memalik-i Rûm'u sizden alayım" diye tehdit ettiğini Uzunçarşılı'dan aktarır. Tuyuğ bu düşmanlık yıllarına uyar; ancak yazıldığı tarih bilinmiyor ve TDV'ye göre bu düşmanlık sonradan, Timur'un gelişiyle dostluğa dönmüştür.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar