Özgün Metin

Gözlerüŋ Baġdâd ili ‘ayyârıdur,
Leblerüŋ Rum ilinüŋ ĥammârıdur.
‘İşvelerüŋile kimüŋ sözi var,
Her şîveŋ bu dünyânuŋ mi’mârıdur.

Günümüz Türkçesiyle

1. Gözlerin Bağdat ilinin ayyarı (yankesicisi, hilekârı), dudakların Rum ilinin (Anadolu'nun) şarapçısıdır.

2. İşvelerine kimin sözü olabilir; her edan bu dünyanın mimarıdır.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir dört mısralık bir tuyuğdur. Birinci, ikinci ve dördüncü mısralar "‘ayyârıdur", "ĥammârıdur" ve "mi’mârıdur" kelimeleriyle kafiyelenir; kafiye "-ârı" sesi, redif ek-fiil "-dur"dur. Üçüncü mısra "sözi var" ile serbest kalır. Metin Nevzat Özkan'ın makalesinden KBD 602/6-7 göstergesiyle alınmıştır ve divanın tuyuğ bölümünden gelir. Özkan'ın metninde ikinci mısradaki "Rum" kelimesi öteki alıntılarındaki "Rûm" yazımından farklı olarak düzeltme işaretsizdir; burada kaynaktaki gibi bırakılmıştır. Kaynak vezni göstermez. Şairin divanı, neşirleri ve öteki şiirleri Kadı Burhaneddin: Edebî Kişiliği, Divanı ve Şiirleri yazısında ele alınmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Tuyuğ, sevgilinin güzellik unsurlarını iki ülkenin ünüyle anlatır. Özkan'ın açıkladığına göre Bağdat kalabalık bir şehirdir ve başıboş insanların da çokça yaşadığı bir yer olarak bilinir; sevgilinin gözleri bu yüzden Bağdat ilinin "ayyar"ı, yani yankesicisi, hilekârıdır ve bu yönüyle tehlikelidir. Anadolu ise yetiştirdiği üzümler sebebiyle şaraplarıyla ünlüdür; sevgilinin dudakları Rum ilinin "ĥammâr"ı, şarapçısıdır ve tatlı şeyler sunar. Özkan, Ömer Demirbağ'a dayanarak dudakların Anadolu'nun şarapçısı sayılmasını Anadolu'nun sevgilinin dudaklarının etki alanında olduğu biçiminde de yorumlar.

Özkan'a göre gözlerle ilgili "ayyar" nitelemesini, uzak bir tevriye ile "gözlerin Bağdat ili ayarındadır" diye anlamak da mümkündür; sevgilinin gözlerinin dönemin ışıltılı beldelerinden Bağdat ile denk görülmesi, Bağdat'ın şairin hayal dünyasında tuttuğu yeri gösterir. Birinci mısrada göz ile Bağdat, ikinci mısrada dudak ile Rum eşleştirilir; iki mısra aynı kuruluşla birbirini tekrarlar. Üçüncü ve dördüncü mısralarda "işve" ile "şîve" kelimeleri arasındaki ses yakınlığı dikkati çeker; her ikisi de naz ve eda anlamına gelir ve tuyuğun son sözünü taşır: sevgilinin her edası bu dünyayı kuran bir mimardır. Bu eşleştirme ve ses ilgisi tespitimizdir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar