Özgün Metin

Ciger ḳanını gözlerüñ yürek odıyla su ḳıldı
ʿAcāyib kār-ḫānedür niderler ḳarʿ u enbįḳi

Günümüz Türkçesiyle

1. Gözlerin, ciğerimin kanını yüreğimin ateşiyle suya çevirdi; (bu gönül) şaşılacak bir imalathanedir, karʿ ile imbiği (damıtma kaplarını) ne yapsınlar (onlara ne gerek var).

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit Ahmet Kavaklıyazı'nın makalesinden alınmıştır; Kavaklıyazı onu Muharrem Ergin neşrindeki 66. gazelin 4. beyti olarak ve TDK'nin 2020 tıpkıbasımındaki 17r varağıyla gösterir. Mısraları kafiyelenmediği için gazelin matlaı değildir. Gazelin bütünü kaynakta verilmez, Ergin neşrine de bu çalışmada ulaşılamamıştır; kaynak vezni göstermez. Şairin divanı, neşirleri ve öteki şiirleri Kadı Burhaneddin: Edebî Kişiliği, Divanı ve Şiirleri yazısında ele alınmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Kavaklıyazı beyti "kanı suya ve suyu kana dönmek" tabiri için aktarır ve bu tabire "çok ızdırap ve acı çekmek" anlamını verir. Klasik edebiyatta vücuttaki kanın kaynağının ciğer olduğuna, ciğerin erimesiyle kan oluştuğuna inanılır; ciğer kanı gözyaşına karışarak vücuttan atılır. Yürekteki kanın suya dönmesi, gözyaşının kanlı akması, Kavaklıyazı'ya göre ölüme giden ya da götüren bir süreci anlatır. Tabir, "ciğerim su oldu" anlamına gelen Farsça "Cigerem âb şod" sözünü de hatırlatır. Kavaklıyazı bu tabirin divanda on dört ayrı yerde daha geçtiğini gösterir.

Beyit bu acıyı bir imbik benzetmesiyle anlatır. Sevgilinin gözleri şairin yüreğini yakar, ciğerindeki kan bu sıcaklıkla suya dönüşür; bütün bunlar, Kavaklıyazı'nın deyişiyle imbik ve dağarcıkla damıtma yapılan bir atölyeyi çağrıştırır. "Kār-ḫāne" imalathane, "ḳarʿ" damıtmada kullanılan kap, "enbįḳ" ise imbiktir. Âşığın yüreği, kanın sudan ayrıldığı yer olduğu için insanı hayrete düşüren bir atölyedir; bu atölye varken imbiğe ve kaba ihtiyaç yoktur. Ciğer, yürek, göz, kan, su ve ateş kelimeleri ile damıtma araçları arasında kurulan tenasüp, beyte bir hekimin ya da kimyagerin gözüyle bakılmış bir tablo havası verir; bu değerlendirme bizimdir. Özkan'ın aktardığına göre Kadı Burhaneddin gençliğinde Şam'da Seyyid Muhammed Nîlî'den tıp dersleri de almıştı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Ahmet Kavaklıyazı, "Kadı Burhaneddin'i Anlamak: Divanındaki Bazı Tabirlerin Çözümlenmesi", Selçuk Türkiyat, 56, 2022, s. 317, gazel 66, beyit 4 (Ergin 1980), TDK 2020 tıpkıbasımı vr. 17r. https://acikerisim.selcuk.edu.tr/items/5207c1f3-aca0-43f1-9c9e-fef3350cf7bc
  • Muharrem Ergin (nşr.), Kadı Burhanettin Divanı, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1980 (doğrudan görülemedi; metin Kavaklıyazı 2022 aracılığıyla).

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar