Özgün Metin

Her nefes gamdan gönül âzâd oldı,
Gönüller bu arada dil-şâd oldı,
Dünyâ müşerref durur adum ile,
Bu ara şimdi hele Baġdâd oldı.

Günümüz Türkçesiyle

1. Gönül her nefeste gamdan kurtuldu; gönüller bu arada sevince erdi.

2. Dünya benim adımla şereflenmiştir; bu arada şimdi (dünya) Bağdat oldu (Bağdat gibi şen ve mamur bir yere döndü).

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir dört mısralık bir tuyuğdur. Birinci, ikinci ve dördüncü mısralar "âzâd", "dil-şâd" ve "Baġdâd" kelimeleriyle kafiyelenir; kafiye "-âd" sesi, redif "oldı" kelimesidir. Üçüncü mısra "adum ile" ile serbest kalır. Metin Nevzat Özkan'ın makalesinden KBD 596/4-5 göstergesiyle alınmıştır ve divanın tuyuğ bölümünden gelir. Özkan bu alıntıda "gamdan" ve "gönül" kelimelerini öteki alıntılarındaki özel harfleri kullanmadan yazmıştır; metin burada da kaynaktaki gibi korunmuştur. Kaynak vezni göstermez. Şairin divanı, neşirleri ve öteki şiirleri Kadı Burhaneddin: Edebî Kişiliği, Divanı ve Şiirleri yazısında ele alınmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Tuyuğ bir sevinç hâlini anlatır. İlk iki mısrada gönül gamdan kurtulur, gönüller şenlenir; "gönül" ile "dil-şâd" (gönlü şen) arasında, Türkçe ve Farsça iki kelimenin aynı kavramı taşımasından doğan bir tenasüp vardır, "gönül" kelimesi de iki mısrada tekrarlanır. Bu ses ve kelime ilgileri tespitimizdir. Üçüncü mısrada konuşan kişi dünyanın kendi adıyla şereflendiğini söyler ve dördüncü mısrada bu sevinci dünyanın bir Bağdat'a dönüşmesiyle anlatır.

Özkan'a göre şair burada yaşadığı mutluluğu Bağdat'ın güzelliğiyle ölçmek ister; Bağdat onun şiirinde gönül ferahlatan, mamur bir beldedir ve sözlü edebiyatta "Ana gibi yar, Bağdat gibi diyar olmaz" gibi atasözleriyle yüceltilir. Özkan beyitleri "dünya benim adım ile şereflenirken Bağdat gibi mamur bir yer haline geldi" diye açıklar. "Dünyâ müşerref durur adum ile" sözü bir hükümdarın ağzında ayrı bir anlam kazanır: TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Kadı Burhaneddin 1381'de adına hutbe okutup para bastırarak sultanlığını ilan etmiştir. Mısranın bu olayı akla getirdiği düşüncesi bizim yorumumuzdur; tuyuğun yazıldığı tarih bilinmiyor.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar