Özgün Metin

Cevrüñ ṭaşını göñülüme niçe atarsın
Bir sırça-durur āhen-i Şįrāzį degüldür

Günümüz Türkçesiyle

1. Cefanın taşını gönlüme daha ne kadar atacaksın; o (gönlüm) bir sırçadır (camdır), Şiraz demiri değildir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit Ahmet Kavaklıyazı'nın makalesinden alınmıştır; Kavaklıyazı onu Muharrem Ergin neşrindeki 34. gazelin 3. beyti olarak ve TDK'nin 2020 tıpkıbasımındaki 10v varağıyla gösterir. Mısraları kafiyelenmediği için gazelin matlaı değildir. Gazelin bütünü kaynakta verilmez, Ergin neşrine de bu çalışmada ulaşılamamıştır; kaynak vezni göstermez. Şairin divanı, neşirleri ve öteki şiirleri Kadı Burhaneddin: Edebî Kişiliği, Divanı ve Şiirleri yazısında ele alınmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Kavaklıyazı'nın açıkladığı gibi şair bu beyitte sevgilinin cefasını bir taşa, kendi gönlünü ise bir cama benzetir ve taş ile cam arasında sağlamlık ile kırılganlık tezadı kurar. Gönlü Şiraz demirinden yapılmamıştır, bir cam gibi kırılgandır; bu yüzden cefa taşlarına daha fazla dayanamayıp paramparça olacaktır. "Cevrüñ ṭaşı" (cefanın taşı) tamlaması, benzetme edatı olmadan kurulmuş bir benzetmedir. Gönlün sırça ya da şişe gibi kırılgan olduğu düşüncesi divan şiirinde sık görülür; Kadı Burhaneddin bu bilinen imgeye beklenmedik bir karşıt ekler.

O karşıt "āhen-i Şįrāzį", yani Şiraz demiridir. Kavaklıyazı, Şiraz'ın demir işlenen bir yer olarak bilindiğine dair doğrudan bir bilgiye rastlanmadığını, ama şehrin geçmişte silah yapımına mahsus atölyeleri bulunduğunu ve kesici, yaralayıcı silahlarıyla ünlü olduğunu Ahmet Rıfat ile Şemseddin Sami'ye dayanarak kaydeder; tabir bu tarihî bilgiden doğmuş olmalıdır. Şiraz divan şiirinde çoğu zaman Sa'dî ile Hâfız'ın, şiirin ve zarafetin şehri olarak anılır; Kadı Burhaneddin'in başka bir beytinde de Sivas'ı Şiraz'a çevirme dileği bu anlamla söylenir. Burada ise şehir sertliğin ve dayanıklılığın simgesidir. Aynı şehir adının iki beyitte bu kadar farklı yönleriyle kullanılması tespitimizdir.

Kaynakça

  • Ahmet Kavaklıyazı, "Kadı Burhaneddin'i Anlamak: Divanındaki Bazı Tabirlerin Çözümlenmesi", Selçuk Türkiyat, 56, 2022, s. 315, gazel 34, beyit 3 (Ergin 1980), TDK 2020 tıpkıbasımı vr. 10v. https://acikerisim.selcuk.edu.tr/items/5207c1f3-aca0-43f1-9c9e-fef3350cf7bc
  • Muharrem Ergin (nşr.), Kadı Burhanettin Divanı, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1980 (doğrudan görülemedi; metin Kavaklıyazı 2022 aracılığıyla).

Çevrimiçi kaynaklar