Başlıktaki köşeli ayraç bu kaydın en çok şey anlatan ayrıntısıdır: "Kalenderi [Emrah'tan]". Kaya, fişte âşık adı yazılmamışsa onu sözlerdeki mahlastan çıkarıp başlığa kendisinin eklediğini belirtir; buradaki ayraç da büyük olasılıkla böyle bir eklemedir ve Osman Çevikçe'nin Amasya'da, 6 Temmuz 1943 günü okuduğu metinde Emrah mahlasının geçtiğini gösterir. Okuyanın kendi öğrenimi de aynı çevreye uzanır. Kataloğun icracı dökümüne göre Çevikçe sazı, Erzurumlu Emrah'ın çıraklarından Erbaalı Âşık Bedrî'den öğrenmiştir. TRT repertuvarına girmeyen deyişin ne metni ne notası basılmıştır.

Künye

  • Repertuvar no: yok; TRT Türk Halk Müziği repertuvarında Amasya yöresine kayıtlı değildir
  • Derleme yeri ve tarihi: Amasya merkez, 6 Temmuz 1943 (yer katalogda köşeli ayraç içinde verilir)
  • Kaynak kişi: Osman Çevikçe; icracı dökümünde mesleği hoca, memleketi Amasya merkez, çalgısı saz
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı derleme heyeti: Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen, teknisyen Rıza Yetişen
  • Kaynak yayın: Celal Volkan Kaya, Ankara Devlet Konservatuvarı'nın Halk Müziği Alan Araştırmaları Kataloğu (İTÜ, 2014), kayıt listesi sıra 3623
  • Arşivdeki yeri: Ankara Devlet Konservatuvarı Folklor Arşivi, plak 1113/B-1
  • Tür: deyiş (kalenderi)
  • Makam, usul: fişte yazılı değil
  • Söz ve müzik: söz mahlasa göre Emrah'ın; ezgi anonim
  • Kaynak bağlantısı: TRT sayfası yoktur; künye Kaya kataloğunda

Sözleri

Katalogda yalnız ilk dize vardır:

Sofi meclise hele diñle bu sazı

"Sofi" sofu, yani ibadete düşkün kişidir. "Hele" burada "bir, şöyle bir" anlamında bir sesleniş kelimesidir; "diñle"deki ñ ise derleyicilerin ağız söyleyişini göstermek için fişlerde kullandığı işaretlerden biridir. Dize "Ey sofu, meclise gel de şu sazı bir dinle" diye okunabilir. Sofuyu saz meclisine çağıran bu hitabın deyişin devamında nasıl sürdüğü bilinmiyor, çünkü Kaya'nın listeleri fişlerdeki sözleri kapsam dışı tutar. Bütün metni arayacak olana iki adres kalıyor: derleme fişinin 1970'lerde TRT için çekilen fotokopisi ve Çevikçe'nin sesini taşıyan 1113 numaralı plak. Plak, Folklor Arşivi'nin öbür malzemesiyle birlikte bugün Hacettepe Üniversitesi'nin konservatuvarındadır.

Derlemeler ve Varyantlar

Aynı sözün başka bir ağızdan kaydı beş yıl sonra Kastamonu'da yapılmıştır. Konservatuvar heyeti 16 Temmuz 1948'de İhsan Ozanoğlu'ndan bir "Kalenderi" almış, fişe ilk dizeyi "Sofi hele gel meclise bir denle bu sazı" diye yazmıştır. Kelime sırası ve söyleyiş farklıdır, ama iki dize açıkça aynı şiire aittir; bu da Emrah'a bağlanan bu kalenderinin 1940'larda Amasya'nın dışında da okunduğunu gösterir. Kataloğun Erzurum kayıtları arasında 1937'de Mithat adlı bir icracıdan alınmış "Kalenderî (Emrahın)" başlıklı bir parça daha vardır. Onun ilk dizesi başkadır ("Cana bizim esrarımız imlalere sığmaz"), yani aynı başlık altında Emrah'ın farklı şiirleri okunmuştur.

Hikâyesi

Çevikçe'nin bu kalenderiyi hocası Bedrî'den mi aldığı, yoksa başka birinden mi öğrendiği cevapsız bir sorudur; deyişin Amasya'da hangi meclislerde söylendiğini anlatan bir yazı da çıkmamıştır.

Müzikal Özellikleri

Fiş dizi, usul ya da ses alanı vermez. "Kalenderi" sözü başlıkta bir ezgi ya da biçim adı gibi durur ve Erzurum ile Kastamonu kayıtlarında da aynı biçimde geçer; ama bu üç kaydın aynı ezgiyle okunup okunmadığı, notalar yayımlanmadıkça söylenemez.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Osman Çevikçe o gün heyete üç parça okumuştur ve üçü de 1113 numaralı plaktadır: A yüzünde "Nuriden Bir Parça (Koşma): Aramızı garlı dağlar alupdur" ile "Garip Makamı", B yüzünün başında bu kalenderi. 1113'ün A yüzündeki üçüncü kayıt ise iki gün sonra Merzifon'da çalınmış bir "Çerkes Halayı"dır; Kaya, yarım kalan plak yüzlerinin sonraki günlerin kısa kayıtlarıyla doldurulduğunu ayrıca not eder. Kalenderinin Amasya'da Çevikçe'den başka bir sesle plağa geçtiğine rastlanmadı. Yöre türkülerinin ve deyişlerinin bütününe Yeşilırmak'ın Ezgisi yazısından ulaşılabilir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar