Fişe yazılan ilk dize Cebrail ile Hz. Muhammed'in adını birlikte anar: "Geldi Cebrail buyurdu Haḫ Muhammet Mustafa." Semahı 9 Temmuz 1943'te Gümüşhacıköy'de Bektaş Yıldız okumuş, kayıt 1134 numaralı plağın bütün A yüzünü kaplamıştır. Aynı gün aynı yerde bir başka okuyucu da bir kırklar semahı söylemiş ve fişlere birinin adı "Gırklar Zamahı", ötekininki "Kırklar Zamahı" diye geçmiştir; "Gırklar" yazımı Yıldız'ın kaydına aittir. Semahın kalan dizeleri ve ezgisi yayımlanmadığı gibi TRT repertuvarının Amasya bölümünde de karşılığı bulunmaz.

Künye

  • Repertuvar no: yok
  • Kaynak kişi: Bektaş Yıldız; rençber, o dönem Gümüşhacıköy'ün Hamamözü bucağına bağlı Akpınar köyünden, fişteki doğum yılı rumî 1312 (1896-1897)
  • Derleme yeri ve tarihi: Gümüşhacıköy, 9 Temmuz 1943
  • Derleyen: Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen, Rıza Yetişen (Ankara Devlet Konservatuvarı)
  • Tür: semah ("zamah" fişteki söylenişidir)
  • Makam, usul: kayıtlı değil
  • Söz ve müzik: anonim olarak kayıtlı
  • Arşivdeki yeri: Folklor Arşivi, plak 1134/A
  • Kaynak yayın ve bağlantı: Kaya kataloğu, sıra 3706; tezin tam metni. TRT bağlantısı yoktur

Sözleri

Geldi Cebrail buyurdu Haḫ Muhammet Mustafa

"Haḫ" yazımındaki ḫ, Muzaffer Sarısözen'in 1937'den beri kullandığı ses işaretlerinden birinin bugünkü karşılığıdır ve Hak kelimesinin sonundaki sesin gırtlaktan, hırıltılı söylendiğini gösterir. Dize "Cebrail geldi, buyurdu" diye başlar; buyrulan sözün "Hak Muhammed Mustafa" mı olduğu, yoksa "Hak" kelimesinin Cebrail'i gönderen Tanrı'yı mı anlattığı tek dizeden kestirilemez. Kırklar adı ile Cebrail'in birlikte geçmesi, semahın Alevi-Bektaşi geleneğinin Kırklar meclisi anlatısına bağlı olduğunu düşündürür; fiş bunu ayrıca belirtmez. Tam metin ve nota basılmadığından semahın bütünü, eski Ankara Devlet Konservatuvarı arşiviyle birlikte Hacettepe Üniversitesi'ne geçen plakta, Yıldız'ın sesindedir.

Hikâyesi

İcracı listesi Bektaş Yıldız hakkında alışılmadık bir ayrıntı korur: okuyucu saz çalmayı Akpınarlı Hacı Ali'den öğrenmiştir ve fişe göre Hacı Ali derleme tarihinde artık hayatta değildir. Semahın da aynı ustadan gelip gelmediği bilinmiyor; Gümüşhacıköy'de kimlerden öğrenildiğine ve hangi cemlerde döndüğüne dair basılı bir kayıt da bulunamadı.

Müzikal Özellikleri

Kayıt plağın A yüzünü bölmeden doldurur; 1943 gezisinde bir yüze genellikle üç dört parça alındığı düşünülürse semah uzun okunmuş olmalıdır. Aynı gezide Merzifon'da Musa Aslan'dan alınan "Kırklar Zamahı" fişte "ağırlama, yeldirme, garipler" diye üç bölüme ayrılmıştır; Yıldız'ın kaydında böyle bir bölüm notu yoktur. Makam ve usul ise bilinmiyor.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Yıldız'ın okuyuşu bu semahın bilinen tek icrası olarak kalır; gezide ise başka kırklar semahları da plağa geçmiştir: 5 Temmuz'da Zigala'da Davut Aslan'ın "Kırklar Semahı (Ağırlama ve Yeldirme)", Merzifon'da Musa Aslan'ın "Vardığımız evler dolalsın nurdan" diye açılan üç bölümlü "Kırklar Zamahı" ve aynı gün Gümüşhacıköy'de Kazım Aygül'ün "Bir güzel gördüm kare" diye başlayan "Kırklar Zamahı". Musa Aslan'dan derlenen bir kırklar semahı TRT repertuvarına Geldiğiniz Evler Dolu Olsun Nurdan adıyla girmiştir. Bektaş Yıldız'ın o gün okuduğu sekiz parçadan "Toḫadıñ Mezerliği" repertuvarda Tokat'ın Mezerliği olarak yer alır; okuyucunun kaynak kişi olduğu bir türkü daha vardır: Bana Cevreyleyip Geyip Dokunma. Amasya'nın semah, deyiş ve türkülerine toplu bakış Yeşilırmak'ın Ezgisi yazısındadır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar