"On sekiz bin âlem yaradılmadan" dizesi, söze yaratılıştan önceki zamandan başlar. Âşık Aşir Kirpiksiz'in 8 Temmuz 1943'te Merzifon'da derlemecilere okuduğu deyişten bugüne kalan da yalnız o açılış dizesidir. Karamağra köyünden gelen âşık o gün heyete beş parça vermiştir; On Sekiz Bin Âlem bunlardan biridir ve 1124 numaralı plağın B yüzünü açar. TRT repertuvarında bir karşılığı olmadığı gibi sözlerinin bütünü ve notası da hiçbir yayına girmemiştir.

Künye

  • Repertuvar no: yok; TRT repertuvarında Amasya yöresine kayıtlı değildir
  • Derleme yeri ve tarihi: Merzifon (katalogda köşeli ayraç içinde), 8 Temmuz 1943
  • Kaynak kişi: Âşık Aşir Kirpiksiz; fişteki doğum yılı rumî 1326, Merzifon'a bağlı Karamağra köyünden; çalgı hanesinde köşeli ayraçla "saz"
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı; Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen, Rıza Yetişen
  • Kaynak yayın: Celal Volkan Kaya, Ankara Devlet Konservatuvarı'nın Halk Müziği Alan Araştırmaları Kataloğu (İTÜ, 2014), kayıt listesi sıra 3669
  • Arşivdeki yeri: eski Ankara Devlet Konservatuvarı Folklor Arşivi, plak 1124/B-1; arşiv bugün Hacettepe Üniversitesi Devlet Konservatuvarı'ndadır
  • Tür: deyiş
  • Makam, usul: fişe yazılmamış
  • Söz ve müzik: başlıkta bir şair adı yoktur; anonim olarak kayıtlı
  • Kaynak bağlantısı: TRT kaydı yoktur; künye Kaya'nın katalog tezinde

Sözleri

Katalogda bu kayıt için verilen dize şudur:

On sekiz bin âlem yaradılmadan

"On sekiz bin âlem", eski dinî ve tasavvufî dilde yaratılmış olan her şeyi topluca anlatan bir deyimdir; dize, bütün bu varlıklar henüz yokken geçen zamanı anar. Devamı fişten kataloğa aktarılmadığı için deyişin bu başlangıcı nereye bağladığını bilmiyoruz. Âşık edebiyatına ait kayıtlarda fişin başlık kısmına çoğu zaman âşığın adı yazılmıştır; yazılmamışsa Kaya, sözlerdeki mahlasa bakarak adı başlığa kendisi eklemiştir. Bu kaydın başlığında ne fişten gelen ne de katalogcunun eklediği bir ad vardır. Deyişin bütünü bugün yalnız sesli belgede yaşar: söz de ezgi de 1124 numaralı plaktadır, plak da Hacettepe'ye devredilmiş Folklor Arşivi'nde; basılı bir kaynak ikisini de aktarmaz. Kaya, kataloğunu hazırladığı sırada arşivin kullanıma kapalı olduğunu, bu yüzden yalnız TRT'deki fiş kopyalarıyla çalışabildiğini yazar.

Hikâyesi

Deyişin Kirpiksiz'e kimden geçtiği ve hangi meclislerde okunduğu konusunda fiş de basılı kaynaklar da susar. O gün okuduğu öbür parçaların adları ise dağarcığının yönünü gösterir: bir "Geyik Avı", "İbtida dünyaya mektep gurulmadan" dizesiyle başlayan "İptida Dünyaya", "Bilbil" ve fişte "Tarikatın Dik Delili" diye açıklanan "Dik Delil Makamı". Son ad, Kirpiksiz'in tarikat ezgilerini de bilen bir âşık olduğunu kataloğun kendi sözleriyle belgeler.

Müzikal Özellikleri

Kaya'nın icracı listesinde çalgı sütunu, kişinin yalnızca derleme kaydında kullandığı çalgıyı gösterir. Kirpiksiz'in hanesinde bu sütuna "saz" yazılmış, ama kelime köşeli ayraç içine alınmıştır; yani âşığın sazla kayıt yaptığı katalogda belirtilir, fakat bunun hangi parçalarda olduğu ayrıca yazılmaz. Bir karşılaştırma bu noktada işe yarar: plakta hemen sonra gelen "İptida Dünyaya"nın fişinde keman çalındığı not edilmiştir ve Kaya o kemanı Sarı köylü Rasim Olgun'un veya Turabi Tanrısever'in çalmış olabileceğini yazar. On Sekiz Bin Âlem'in fişi çalgı konusunda sessizdir. Deyişin makamı, usulü ve ses genişliği hakkında yayımlanmış bir çözümleme bulunmuyor.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Bilinen tek icra Kirpiksiz'inkidir. 1124 numaralı plağın A yüzüne aynı gün Rüstem Coşar'ın "Engin Hüseynî (En Eski Tarikat Makamı)" ile "Kandilli Kerem" kayıtları alınmış, B yüzünde deyişin ardından Merzifonlu zurna-davul ikilisi Keleş ve Duran'ın çaldığı "Yol Havası (Yürütme)" gelmiştir. Âşığın 8 Temmuz oturumundan üç kayıt ayrı sayfalarda anlatılır: Geyik Avı, Bilbil ve Dik Delil Makamı. Kirpiksiz gibi Merzifon âşıklarının sesinin il ezgileri arasındaki yerini Yeşilırmak'ın Ezgisi anlatır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar