Özgün Metin
Vezin: fā‘ilātün / fā‘ilātün / fā‘ilātün / fā‘ilün
Gözlerimden eşk-i ḫūn-ālūdum aḳar hem-çü şāṭ
Bu mürüvvet mi ki ben giryān olam sen pür-neşāṭ
Dā’imā der-pīç-tāb-ı ıżṭırāb olsam n’ola
Zülf-i pīç-ā-pīç-i cānān-ıla cān hem-irtibāṭ
Ḥāl ü şānıñ emr tedbīrinde taḳṣīr eyleme
Ey melek her dīv-sīretlerle itme iḫtilāṭ
Kūy-ı cānānı iḥāṭa eylemiş aġyārlar
Gūyiyā bir gülsitān eṭrāfı ḫār ile muḥāṭ
Şi‘rini tanẓīr ḥaddiñ midir ey Vāżıḥ seniñ
Ḥażret-i Rif‘at saña gösterdi ise inbisāṭ
Günümüz Türkçesiyle
1. Kanlı gözyaşım gözlerimden ırmak gibi akar; ben ağlayayım da sen neşe içinde olasın, bu mürüvvet midir.
2. Hep ıstırabın kıvrımları içinde kıvransam buna şaşılır mı; canım, sevgilinin kıvrım kıvrım zülfüne bağlanmıştır.
3. Hâlinin ve itibarının işini idare etmekte kusur etme; ey melek, şeytan huylu her kişiyle düşüp kalkma.
4. Rakipler sevgilinin mahallesini kuşatmış; sanki bir gül bahçesinin etrafı dikenle çevrilmiş.
5. Ey Vâzıh, Hazret-i Rif‘at sana yakınlık gösterdiyse, onun şiirine nazire söylemek senin haddin mi.
Edebî ve Tarihî Yorum
Şiirin Yapısı
Gazel beş beyittir ve remel bahrinin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif yoktur; kafiye "şāṭ, neşāṭ, irtibāṭ, iḫtilāṭ, muḥāṭ, inbisāṭ" kelimelerindeki "-āṭ" sesidir. Gazeller yazmada son harflerine göre dizildiği için bu şiir, Babaarslan'ın harf dökümünde tı harfiyle biten tek gazel olarak görünür. Az kullanılan bu harfle kafiye kurmak şairi Arapça kökenli kelimelere yöneltmiştir; şiirin dili bu yüzden Dîvânçe'nin ortalamasından daha ağırdır. Mahlas son beyitte geçer.
Anlam ve Söz Sanatları
İlk dört beyit divan şiirinin bilinen durumlarını sıralar: âşık ağlar, sevgili neşelidir; âşığın canı zülfün kıvrımlarına bağlıdır; sevgili kötü huylu kimselerle düşüp kalkmaktadır ve rakipler onun mahallesini dikenler gibi kuşatmıştır. İkinci beyitte "pīç-tāb" ile "pīç-ā-pīç" arasındaki ses ve anlam yakınlığı, âşığın kıvranması ile zülfün kıvrımlarını birbirine bağlar. Üçüncü beyit bir öğüt beytidir; sevgiliye "melek" diye seslenen şair, onu "dīv-sīret", yani dev huylu kimselerden uzak durmaya çağırır. Melek ile dev arasındaki karşıtlık beytin tezadını oluşturur. Dördüncü beyitte gül bahçesi ile diken, sevgili ile rakipler için kullanılan en yaygın benzetmelerden biridir.
Son beyit gazelin niteliğini değiştirir. Şair kendine seslenerek, Rif‘at adlı birinin kendisine yakınlık göstermesine güvenip onun şiirine nazire söylemenin haddini aşmak olup olmadığını sorar. Bu söyleyiş, gazelin Rif‘at'ın bir şiirine nazire olarak yazıldığını düşündürür. Böyle bir alçakgönüllülük beyti, nazire yazılan şairi övmenin bilinen bir yoludur.
Tarihî Bağlam
Dîvânçe'de Rif‘at adı bir yerde daha geçer. Tarih manzumeleri arasında Babaarslan'ın "Sultan Selim'in kapıcıbaşısı Seyyid Süleyman Rif‘at Efendi'nin oğlu Mîr Abdüsselâm'ın doğumuna tarih (1209)" diye tanıttığı bir şiir vardır. Bu manzumede Süleyman Rif‘at hem III. Selim'in dergâhında kapıcıbaşı ve silahşor, hem de Amasya livasının kendisine teslim edildiği bir yönetici olarak anılır; şair onu ilim, fazilet ve irfan sahibi diye över. Hicrî 1209, miladî 1794-1795 yıllarına denk gelir; bu, Vâzıh'ın ilk kez müftülüğe getirildiği 1799 yılından birkaç yıl öncesidir.
Gazeldeki "Hazret-i Rif‘at" ile bu Süleyman Rif‘at'ın aynı kişi olması mümkündür; Amasya'yı yöneten, şiirden anlayan ve Vâzıh'ın tarih düşürdüğü bir büyüğe nazire yazarken böyle bir alçakgönüllülük beyti söylemek yerinde düşer. Ancak bu bizim çıkarımımızdır: gazelde Rif‘at'ın kim olduğu belirtilmez, Babaarslan da iki şiir arasında bir bağ kurmaz ve Rif‘at'ın nazire yazılan şiiri bilinmiyor. Vâzıh'ın hayatı ve Amasya'daki görevleri için Kara Müftîzâde Mustafa Vâzıh yazısına bakılabilir.
Kaynakça
Akademik çalışmalar
- Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1922-1984 (şiir metni: s. 1948; Mustafa Vâzıh, Dîvânçe, Ankara Üniversitesi Yazma Eserler Bölümü, Mustafa Con A 495/III, vr. 64a). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
- Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1924-1930 (hayatı ve Dîvânçe'nin tanıtımı). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
- Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1929 ve 1976-1977 (Seyyid Süleyman Rif‘at Efendi'nin oğlu Mîr Abdüsselâm'ın doğumuna tarih, 1209; Dîvânçe, vr. 73b-74a). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
Çevrimiçi kaynaklar
