Özgün Metin

Başlık: ĠAZEL-İ MÜŞTEREK BĀ-ḤAFĪD ‘ĀKİF EL-AMĀSĪ MÜFETTİŞÜ’L-ḤARAMEYN

Vezin: mef‘ūlü / mefā‘īlü / mefā‘īlün / fa‘

Cāmi‘de ṣalın serv-i ḫırāmānāsā
Biz aḳıdalım eşki şadırvānāsā
Her kes saña baḳıp didi sübḥānallāh
Gözyaşı döküp sübḥa-i mercānāsā
Yanınca olur her iki eṭfāl elbet
Ol ġoncesiz olmaz gül-i ḫandānāsā
Bu cāmi‘-i reşk-i İremi ḳıldı müzeyyen
Ḫūbān-ı şeh(i)r ḥūrī vü ġılmānāsā
Gerden görünür ceyb-i siyāhında Ḥafīd
Vāżıḥ şeb içinde meh-i tābānāsā

Günümüz Türkçesiyle

1. Camide salınan bir servi gibi salın; biz de gözyaşımızı şadırvan gibi akıtalım.

2. Sana bakan herkes "Sübhânallah" (Allah'ı tenzih ederim) dedi ve mercan bir tespih gibi gözyaşı döktü.

3. Yanında elbette iki çocuk da bulunur; gülen (açılmış) gül, goncasız olmaz.

4. Şehrin güzelleri, huriler ve cennet gılmanları gibi, İrem bağlarını kıskandıran bu camiyi süslediler.

5. Ey Hafîd, siyah yakasının açıklığında gerdanı görünür; gecenin içinde parlayan ay gibi apaçık (vâzıh).

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Bu gazel, yazmada "Ġazel-i müşterek bā-Ḥafīd ‘Ākif el-Amāsī Müfettişü'l-Ḥarameyn" başlığını taşır. Başlık, şiirin "Amasyalı Âkif'in torunu Haremeyn müfettişi" ile birlikte, ortaklaşa yazıldığını söyler. Beş beyitlik gazel rubai vezninin ahreb kollarından "mef‘ūlü mefā‘īlü mefā‘īlün fa‘" kalıbıyla yazılmıştır. Babaarslan, dördüncü ve beşinci beyitlerin ilk mısralarının "mef‘ûlü mefâ‘îlü mefâ‘îlü fe‘ûlün" kalıbında olduğunu not eder. Redif "-āsā" (gibi), kafiye "ḫırāmān, şadırvān, mercān, ḫandān, ġılmān, tābān" kelimelerindeki "-ān" sesidir. Dîvânçe'de rubai kalıbıyla yazılmış iki gazel vardır (4 ve 51); Babaarslan bunu XVIII-XIX. yüzyıl şairlerinin kendini tekrar eden gelenek karşısında yenilik arayışının bir yansıması olarak yorumlar.

Anlam ve Söz Sanatları

Şiir bir camide geçer. Sevgili camide servi gibi salınır, âşıklar şadırvan gibi gözyaşı akıtır, ona bakanlar "Sübhânallah" deyip mercan tespih taneleri gibi yaş döker. Cami, şadırvan, tesbih ve "sübḥān" kelimeleri arasındaki ilgi beyitleri birbirine bağlayan bir tenasüp kurar. Üçüncü beyit anlamı tam açık olmayan bir yerdir: sevgilinin yanında iki çocuk bulunduğu söylenir ve bu durum açılmış gülün goncasız olmamasına benzetilir. Beyit, yanında daha küçük iki çocukla gezen genç bir sevgiliyi anlatıyor gibi görünür. Son beyitte iki şairin adı birlikte geçer: ilk mısrada "Ḥafīd" (torun) ortağa hitaptır, ikinci mısradaki "Vāżıḥ" ise hem şairin mahlası hem de "apaçık" anlamında, gecede parlayan ayın açıklığını anlatan bir sıfattır. Böylece mahlas tevriyeli kullanılmış olur.

Tarihî Bağlam

Babaarslan, Vâzıh'ın bu şiirle XVIII. ve XIX. yüzyıllarda yaygınlaşan müşterek şiir yazma geleneğine katıldığını belirtir, ortağın kimliği üzerinde durmaz. Hüsameddin'in Amasya Tarihi'ndeki kayıtlar bu kimliği büyük ölçüde açıklar. Hüsameddin'e göre Îdîzâde Âkif Mustafa Efendi'nin torunu Âkifzâde Abdürrahîm Efendi, 1226 (1811) yılında Haremeyn müfettişi olmuş, 1231 (1816) yılında ölmüştür. Aynı yazar, 1214 (1799) yılında Vâzıh'ın müftülükten alınıp yerine "üstâdı olan" Âkif Efendizâde Abdürrahîm Efendi'nin getirildiğini de kaydeder. Başlıktaki "Âkif el-Amâsî'nin torunu, Haremeyn müfettişi" tarifi bu kişiye uyar; ortağın Abdürrahîm Efendi olduğu bizim çıkarımımızdır. Bu doğruysa şiir, unvanın alındığı 1226 ile Abdürrahîm Efendi'nin ölümü arasında, hoca ile öğrencisinin birlikte söylediği bir meclis şiiridir. Hangi camide söylendiği bilinmiyor.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar