On sekiz yaşında askere gelmiş bir genç, üç yıl dolmadan tezkere verilmeyeceğini bilir ve annesine ağlamamasını söyler. Taşova'dan derlenen bu ağıt, Amasya'nın TRT repertuvarında uzun havalar bölümüne kayıtlı tek eserdir. Notasında makam, usul ya da ses alanı yazılı değildir; künyesinde 670 numarasının yanında yalnız kaynak kişi, derleyen, ilçe ve "ağıt" türü bulunur.

Künye

  • Repertuvar no: TRT Türk Halk Müziği repertuvarı 670 (uzun hava bölümü)
  • Yöre: Amasya, Taşova
  • Kaynak kişi: Altan Demirok
  • Derleyen: Şenel Önaldı
  • Derleme tarihi: künyede yok
  • Notaya alan: künyede yok
  • Makam ve usul: künyede yok; uzun hava olduğu için serbest ölçülüdür
  • Türü: uzun hava, ağıt (askerlik)
  • Söz ve müzik: anonim
  • TRT bağlantısı: TRT'nin eser eser açık bir repertuvar adresi yoktur; 670 numaralı eserin künyesi ve sözleri Repertükül'de okunabilir. Aynı yerde notanın görüntüsü ya da bir ses dosyası bulunmaz.
  • Genel yazı: Yeşilırmak'ın Ezgisi

Sözleri

Metin, 670 numaranın repertuvardaki sözlerinden küçük harfe çevrilerek alındı. Eserin adı "üstünde" der, sözün ilk dizesi ise "üstüne" diye yazılıdır; ikisi de olduğu gibi bırakıldı.

Kışlanın üstüne kurdum iskele
On sekiz yaşımda geldim askere
Üç yıl demeyince vermez teskere
Bağlantı:
Bu sebepten arz ederim ben de sılamı
Anam ağlama ciğer dağlama
Attın beni gurbete mekân bağlama
Kışlanın önünde bir pınar akar
Oturmuş askerler çamaşır yıkar
Sılada sevdiğim yollara bakar
(Bağlantı)

Ağıt üç dizelik bentlerle ve her bendin ardından gelen bir bağlantıyla kurulmuştur. İlk bentte asker, kışlanın üstüne bir iskele kurduğunu, on sekiz yaşında askere geldiğini ve üç yıl dolmadan tezkere verilmeyeceğini söyler. "Teskere", terhis belgesi olan tezkerenin halk ağzındaki söylenişidir. İskelenin ne işe yaradığını metin açıklamaz; kışlada çalışan bir askerin kurduğu yapı iskelesi olabileceği gibi, dizeye ses için girmiş bir kelime de olabilir.

Bağlantının ilk dizesindeki "arz ederim" büyük olasılıkla "arzu ederim" sözünün kısalmış biçimidir; o zaman anlam "bu yüzden ben de sılamı, yurdumu özlüyorum" olur. Ardından annesine seslenir: ağlama, ciğerimi dağlama. Sonraki dizede "beni gurbete attın" diye sitem edilen anne de olabilir, felek de; dize bunu açmaz. Son dizedeki "mekân bağlama" iki türlü anlaşılabilir: ya "gurbette yurt tutma" ya da "benim yüzümden bir yere bağlanıp kalma". İkinci bent kışlanın önünde akan bir pınarı, orada oturup çamaşır yıkayan askerleri ve sılada yollara bakan sevgiliyi anlatır.

Hikâyesi

Askere giden gencin ardından ağıt yakmak, yöre geleneğinde kendi başına bir konudur. Haluk Yücel, Amasya yöresinin ağıt geleneğini incelediği çalışmada ağıtları konularına göre sınıflarken askerlik için evden ayrılan gençlerin ardından yakılanları ayrı bir küme olarak sayar ve bunlarda gurur ile ayrılık duygusunun iç içe geçtiğini yazar. Yücel'in tarif ettiği ağıtları gencin yakınları okur. Taşova ağıtında ise söz askerin ağzındadır; gurbetteki genç, ağlayan annesine kendisi seslenir. Belli bir kişi ya da olay için yakıldığını gösteren yayımlanmış bir kayda rastlanmadı.

Müzikal Özellikleri

Repertuvarda makam, usul, karar sesi ve ses alanı hanelerinin hepsi boştur; notaya alanın adı da yazılmamıştır. Uzun havalarda serbest ölçü yüzünden usul yazılmaması olağandır, ama makamın ve sesler arasındaki alanın da verilmemesi, eserin müzikal çözümlemesini yapmaya yetecek bilgiyi bırakmaz. Haluk Yücel 2018'de Amasya türkülerinin tür yapısını gösterdiği tabloda parçayı "Kışlanın üstüne kurdum iskele" adıyla sayar; notanın çözümlendiği bir yayın ise bilinmiyor. Sözün yapısından yalnız şu çıkar: bentler on bir hecelidir ve bağlantının dizeleri hece sayısı bakımından bentlerden ayrılır. Bu farkın ezgide nasıl karşılandığını gösterecek bir nota yayımlanmamıştır.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Kaynak kişi Altan Demirok ile derleyen Şenel Önaldı hakkında, derleme tarihi dahil, künyede başka bir bilgi yoktur. Ağıtı başka bir okuyucunun sesinden veren bir kayıt, radyo yayını ya da plak da basılı kaynaklarda anılmaz.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar