Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

Zamane halkının yanına varma
Her cahil âdeme sırrını verme
O seni görmezse send’onu görme
Budur bu âlemde halın makbulu
Hal içinde hallar vardır görürsen
Eğer bu sözümden ibret alırsan
Hak kelâmı fark eyleyip bilirsen
Al-i İmran okur dilin makbulu
Dinimiz Muhammed, dilimiz Kur’an
Aliyyülazim’dir dersimiz veren
Elham suresinden süzülüp gelen
Birlik makamıdır yolun makbulu
Yolu kuran kurdu böyle aslından
Er olanlar belli olur zatından
Körler seçemedi Hakk’ı batıldan
Akrabadan hoştur elin makbulu
El mi olur biri birin bilenler
İkiliği atıp biri bulanlar
Cife-i dünyadan elin alanlar
İkilikten geçer birin makbulu
Birlik makamına sahip olmalı
Sabredip de selameti bulmalı
Kaf u Nun’un haberini almalı
Cennet-i Âlâ’da şarın makbulu
KUL FAKIR’ım bizde geldik o şardan
Getirip götüren ol Şah-ı Merdan
Evveli kulluktur ahiri sultan
Doğup dolunandır nurun makbulu

Günümüz Türkçesiyle

1. Zamanenin insanlarının yanına varma; her cahil adama sırrını verme. O seni görmezse sen de onu görme; bu dünyada hâlin makbulü budur.

2. Görürsen hâl içinde hâller vardır; eğer bu sözümden ibret alırsan, Hakk'ın kelamını fark edip bilirsen, dilin makbulü Âl-i İmrân suresini okur.

3. Dinimiz Muhammed'in dini, dilimiz Kur'an; dersimizi veren Aliyyü'l-azîm'dir. Elham suresinden süzülüp gelen birlik makamıdır, yolun makbulü.

4. Yolu kuran onu aslından böyle kurdu; er olanlar özünden belli olur. Körler Hakk'ı batıldan ayıramadı; yakından iyisi, yabancının makbulüdür.

5. Birbirini bilenler yabancı olur mu; ikiliği atıp biri bulanlar, dünya leşinden elini çekenler. Birin makbulü ikilikten geçer.

6. Birlik makamına sahip olmalı; sabredip selameti bulmalı. "Kün" emrinin harfleri Kâf ile Nûn'un haberini almalı; Cennet-i Âlâ'da şehrin makbulü budur.

7. Ben Kul Fakır'ım, biz de o şehirden geldik; getirip götüren o Şah-ı Merdan'dır. Başı kulluktur, sonu sultanlıktır; nurun makbulü doğup dolunan nurdur.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Deyiş yedi dörtlükten oluşan bir koşmadır ve on birli hece ölçüsüyle söylenmiştir. Her dörtlüğün son dizesi "makbulu" redifiyle biter; redifin önündeki "halın, dilin, yolun, elin, birin, şarın, nurun" kelimeleri kafiyeyi kurar. İlk üç dizeler her dörtlükte kendi aralarında kafiyelidir: "varma, verme, görme", "görürsen, alırsan, bilirsen", "Kur'an, veren, gelen" gibi. Hece sayımı bizimdir. Mahlas son dörtlükte geçer. Deyişin ne zaman söylendiği bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Deyiş, yol ehlinin nasıl yaşaması gerektiğini anlatan bir öğütle başlar. İsa Çolaker ilk dörtlüğü aktararak burada "hâl eğitimi" yapan bir ozan duruşu görür: sırrını cahil kimseye söylememek, seni görmeyeni senin de görmemesi, yani kibre karşı kibri bir sadaka saymak. "Makbul" kelimesi deyiş boyunca Tanrı katında kabul gören, en doğru olan anlamında kullanılır ve her dörtlükte başka bir şeyin makbulünü sayar: hâlin, dilin, yolun, elin, birin, şehrin, nurun makbulü.

Üçüncü dörtlükten itibaren deyiş birlik düşüncesine yönelir. "Elham" Fatiha suresinin öbür adıdır; tasavvuf geleneğinde bütün Kur'an'ın özünün Fatiha'da toplandığı söylenir. Beşinci dörtlükte "Cife-i dünya", yani dünya leşi, tasavvuf şiirinde dünyaya bağlılığı küçümsemek için kullanılan bilinen bir sözdür. Altıncı dörtlükteki "Kâf u Nûn", Tanrı'nın yaratma emri olan "kün", yani "ol" kelimesinin iki harfidir; âşık birlik makamına erenin yaratılışın sırrına da ereceğini söyler.

Son dörtlükte "o şar", Cennet-i Âlâ'daki şehir, insanın geldiği ve döneceği asıl yurt olarak anılır. "Getirip götüren ol Şah-ı Merdan" dizesi, Alevî inancında Ali'ye verilen yüce makamı dile getirir. "Evveli kulluktur ahiri sultan" dizesi ise yolun özetidir: tevazu ve kullukla başlayan yol, sonunda insanı manevi bir sultanlığa ulaştırır. Dördüncü dörtlükteki "Akrabadan hoştur elin makbulu" sözü, yol kardeşliğinin kan bağından üstün tutulmasını anlatıyor olabilir; bu bizim yorumumuzdur.

Kaynakça

Kitaplar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar