Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

Ceddi Piri Baba bir bab sultanım
Gönüller evinde aziz mihmanım
Fatiha suresi, ümm-ül Kuranım
Yüzüm dergahına sürmeye geldim
Girdim dergahına yeşil serili
Körler görebilmez perde gerili
Baytullah’ta gören var mı Halil’i
Onun ananesin sormaya geldim
Kalbi Beytullah’tır türbe-i celil
Piri Baba Sultan önümde delil
Sırrı Balım Sultan, Pir Bektaş Velim
Gönülde makamım görmeye geldim
Nerede çağırsam hazır yanımda
Söyleyen ben değil, Hızır yanımda
Muhammed Ali nin vezir yanında
Sahavet hüccetin almaya geldim
Muhabbet Muhammed Ali değil mi
Nasipler verici Veli değil mi
Cümle evliyadan ulu değil mi
Dar-ı Çeç’ de namaz kılmaya geldim
Müminin kıblesi dostun didârı
Muhabbet aşığı neylesin varı
Dilde zikrederim On İki İmamı
Ölmeden evveli ölmeye geldim
Sene bin üç yüz kırk birde geldi
Allah Muhammed’e Cebrail saldı
Cebrail Ali’yi Kandil ‘de buldu
Kubbenin üstüne konmaya geldim
Kubbe muallakta altı suyudu
Gelen geçti, gene dünya buyudu
Hasan -Hüseyin’ in nesli büyüdü
Zeynel’im zindana girmeye geldim
İmam Bâkır idi çöllerde gezen
İmam Cafer idi Buyruk’u yazan
Ebu Cehil idi kuyular kazan
Musa Kazım serim vermeye geldim
Şah Taki ba-Naki dest-i velayet
Hasan-ül Askeri göster sahavet
Mehdi yol içinde yapar adalet
Girip mağaraya kalmaya geldim
Mağarayı muallağa koydular
Orada bileydi üçler, yediler
İmamlar ismine erkân kurdular
Onun icraatın bilmeye geldim
KUL FAKIR ım yol Muhammed- Alinin
Settar eyle sır Muhammed Alinin
Hilaf katma din Muhammed Alinin
Gulâmım kapında durmaya geldim

Günümüz Türkçesiyle

1. Ceddim Pîrî Baba bir kapıdır, sultanımdır; gönüller evinde aziz bir misafirdir. Fatiha suresi, Kur'an'ın anasıdır; yüzümü dergâhına sürmeye geldim.

2. Yeşil örtülerle serili dergâhına girdim; perde gerilidir, körler göremez. Beytullah'ta Halil'i, yani İbrahim'i gören var mı; onun geleneğini sormaya geldim.

3. Kalp Beytullah'tır, yüce bir türbedir; Pîrî Baba Sultan önümde yol göstericidir. Sırrı Balım Sultan'dadır, pirim Hacı Bektaş Velî'dir; gönülde makamımı görmeye geldim.

4. Nerede çağırsam yanımda hazırdır; söyleyen ben değilim, Hızır yanımdadır. Muhammed Ali'nin veziri yanımdadır; cömertlik belgesini almaya geldim.

5. Muhabbet Muhammed Ali değil mi; nasip verici Veli değil mi; bütün evliyadan ulu değil mi? Dördüncü dizedeki "Dar-ı Çeç" sözünün neresi olduğu anlaşılamadı; orada namaz kılmaya geldiğini söyler.

6. Müminin kıblesi dostun yüzüdür; muhabbet âşığı malı mülkü ne yapsın. Dilimde On İki İmam'ı anarım; ölmeden önce ölmeye geldim.

7. Bin üç yüz kırk bir yılında geldi; Allah Muhammed'e Cebrail'i gönderdi. Cebrail Ali'yi Kandil'de buldu; kubbenin üstüne konmaya geldim.

8. Kubbe askıdaydı, altı suydu; gelen geçti, dünya yine böyleydi. Hasan ile Hüseyin'in soyu büyüdü; Zeynelâbidin'im, zindana girmeye geldim.

9. Çöllerde gezen İmam Bâkır'dı; Buyruk'u yazan İmam Cafer'di. Kuyular kazan Ebu Cehil'di; Musa Kâzım, başımı vermeye geldim.

10. Şah Taki ile Naki velayet elidir; Hasan el-Askerî, cömertliğini göster. Mehdi yolun içinde adalet yapar; mağaraya girip kalmaya geldim.

11. Mağarayı askıya koydular; orada Üçler, Yediler bulunurdu. İmamların adına erkân kurdular; onların işini bilmeye geldim.

12. Ben Kul Fakır'ım, yol Muhammed Ali'nindir; Muhammed Ali'nin sırrını ört, sakla. Muhammed Ali'nin dinine aykırılık katma; kölen olarak kapında durmaya geldim.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Deyiş on iki dörtlükten oluşan uzun bir koşmadır ve on birli hece ölçüsüyle söylenmiştir; iki dize bu ölçüden birer hece ayrılır. Her dörtlüğün son dizesi "geldim" redifiyle biter; redifin önündeki "sürmeye, sormaya, görmeye, almaya, kılmaya, ölmeye" gibi mastarlar kafiyeyi kurar ve âşığın neye geldiğini dörtlük dörtlük sayar. On iki dörtlük sayısı, deyişin sekizinci ile onuncu dörtlükleri arasında On İki İmam'ı sırayla anmasıyla uyumludur. Mahlas son dörtlükte geçer. Hece sayımı bizimdir. Metni aldığımız kaynakta deyişin eksiksiz olup olmadığı, Aktaş ile Yücel'in derlemesiyle karşılaştırılamadı.

Anlam ve Söz Sanatları

Deyiş bir ziyaret deyişidir. Âşık, Merzifon'daki Pîrî Baba dergâhına yüzünü sürmeye geldiğini söyler ve dergâhın yeşil örtülerini, gerili perdesini anar. Ardından yolun bütün halkalarını sıralar: Pîrî Baba, Balım Sultan, Hacı Bektaş Velî, Hızır, Muhammed Ali. İsa Çolaker deyişin "Fatiha suresi, ümm-ül Kuranım / Yüzüm dergahına sürmeye geldim" dizelerini aktararak okuma yazma bilmeyen ozanın Kur'an'a ve İslami bilgilere hâkimliğine dikkat çeker. "Kalbi Beytullah'tır" sözü, Alevî-Bektaşî düşüncesinde gönlün Kâbe'den üstün tutulan Tanrı evi sayılmasını anlatır.

Yedinci dörtlükten itibaren deyiş Alevî inancının yaratılış ve imamet anlatısına geçer. "Cebrail Ali'yi Kandil'de buldu" dizesi, Ali'nin nurunun yaratılıştan önce bir kandil içinde bulunduğunu anlatan geleneğe dayanır. Sekizinci dörtlükten onuncu dörtlüğe kadar imamlar sırayla anılır: Hasan, Hüseyin, Zeynelâbidin, Bâkır, Cafer, Musa Kâzım, Taki, Naki, Hasan el-Askerî ve Mehdi. İlk imam Ali yedinci dörtlükte anılmıştır; sekizinci imam Ali Rıza'nın adı geçmez, onuncu dörtlüğün başındaki "Şah" sözünün ona işaret etmesi mümkündür. "Buyruk'u yazan İmam Cafer idi" dizesi, Alevîlerin temel kitabı Buyruk'un İmam Cafer'e dayandırılmasını hatırlatır. Bu bölüm deyişe, on iki imamı öven düvazimamların yapısını kazandırır; Fatih Çelebi de Kul Fakir'in düvazimamlar söylediğini belirtir.

Tarihî Bağlam

Pîrî Baba, türbesi Merzifon'un Nusratiye Mahallesi'nde bulunan bir ermiştir ve Amasya yöresinin önemli Alevî ocaklarından biri onun adıyla anılır. Harun Yıldız, Kul Fakir'i Pîrî Baba evlatlarından bir dede olarak tanıtır; deyişin ilk dizesindeki "Ceddi Piri Baba" sözü de âşığın bu soya bağlılığını kendisi dile getirir. Yedinci dörtlükteki "Sene bin üç yüz kırk birde geldi" dizesi bir tarih verir. Bu tarih hicrî ise 1922-23, rumî ise 1925-26 yılına karşılık gelir. Dizenin deyişin söylendiği ya da âşığın dergâhı ziyaret ettiği yılı mı, yoksa başka bir olayı mı gösterdiği açık değildir; bu bir çıkarım olarak kaydedilebilir. Türbe hakkında sitedeki Pîrî Baba Türbesi yazısına bakılabilir.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

  • Harun Yıldız, "Amasya Yöresi Alevî Ocakları", Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, c. 4, sayı 19, 2011.

Kitaplar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar