Kul Hasan, yöre anlatılarına göre XVIII. yüzyılın ikinci yarısı ile XIX. yüzyılın ilk yarısında Merzifon'un Harız (bugün Gümüştepe) köyünde yaşamış bir Alevî-Bektaşî âşığıdır. Hayatına dair kesin bir belge yoktur; bildiklerimiz yörede anlatılanlara ve onları derleyen Ali Cem Akbulut'un kitabına dayanır. Varlıklı bir ailenin çocuğu olduğu hâlde köyün çobanı olmuş, beş çocuğunu birer hafta arayla kaybetmiş, devrin kadısına karşı tavrıyla anılan efsanevi bir kişiliktir. Gaziler Ovacığı âşıklarını sayan listelerde adı geçer ve sitedeki Amasya'da âşıklık geleneği yazısında sayılan yöre âşıklarından biridir.

Hayatı

Akbulut'un 2010'da yayımlanan Gazilerovacığı Âşıkları kitabından bir deyiş derleme sitesine aktarılan bilgilere göre Kul Hasan'ın yaşamına ilişkin kesin bir bilgi yoktur; ancak yöredeki anlatılar onu XVIII. yüzyılın ikinci yarısı ile XIX. yüzyılın ilk yarısında Harız köyünde yaşamış biri olarak tanıtır. Yaklaşık on dört yaşında âşık olmuştur. Varlıklı bir ailenin çocuğu olmasına karşın evinden uzaklaşmış ve köyün çobanlığını yapmıştır; bu işi çoğu zaman bir karşılık beklemeden sürdürmüş, köyünde mütevazı bir hayat yaşamıştır.

Nasıl bir eğitim aldığı bilinmez, ama dinî bilgisi ve becerisiyle öne çıktığı, cemler yaptığı ve döneminin birçok âşığıyla görüştüğü anlatılır. Beş çocuğunu birer hafta arayla kaybetmiş ve bu yüzden çok zor günler geçirmiştir. Yöre halkı onu efsanevi bir kişilik olarak benimsemiş, Kul Hasan da çevresinde birleştirici bir rol oynamıştır. Özellikle köyü denetlemeye gelen devrin kadısına karşı gösterdiği direnç ve bilgece tavır onu daha da saygın kılmıştır; bu olayın ayrıntıları aktarımda verilmez. Kul Hasan köyünde ölmüş ve orada toprağa verilmiştir.

Amasya ile Bağı

Kul Hasan'ın Harız köyünde yaşayıp orada öldüğü yöre anlatılarına dayanır ve Akbulut tarafından kaydedilmiştir. Harız, Hacıbektaş'tan gelip 1894'te buraya yerleşen Sıdkî Baba'nın ve oğlu Ali Bâkî Gül'ün de köyüdür; köyün Alevî-Bektaşî şiir geleneğinde Kul Hasan'dan Sıdkî Baba'ya ve Ali Bâkî'ye uzanan bir sürekliliği vardır. Haluk Yücel'in 2018'de yayımladığı Amasya âşıkları listesinde ve Şerife Özer ile Mustafa Topal'ın Dünden Bugüne Gümüşhacıköy kitabına dayanan listesinde de "Kul Hasan" adı geçer.

Şiiri

Kul Hasan'ın Akbulut'un kitabında yer alan ve oradan derleme sitesine aktarılan üç deyişi bu kategoride ayrı sayfalar hâlinde verilmiştir: dünyanın bir han, ömrün değirmen olduğunu söyleyen "Biz de şu dünyaya geldik han gibi", bir harabeyle söyleşmeye dayanan "Devredip de şu âlemde gezerken" ve beş oğlunu yitiren bir babanın ağıdı olan "Veren geldi emanetin götürdü". Son deyişteki "Giden oğul böyle böyle beş oldu" dizesi, beş çocuğunu kaybettiğini söyleyen yöre anlatısıyla örtüşür. Üçü de koşma biçiminde, on birli hece ölçüsüyle söylenmiştir. Kul Hasan XIX. yüzyılın ilk yarısında öldüğüne göre şiirleri telif koruması altında değildir.

Kaynakların Durumu

Kul Hasan hakkındaki bütün bilgiler yöre anlatılarına dayanır ve tarihleri yaklaşıktır; Akbulut'un kitabını doğrudan göremedik. "Kul Hasan" Alevî-Bektaşî şiirinde çok sayıda âşığın kullandığı bir mahlastır; bu yüzden başka yörelerden aynı mahlaslı şairlerle karıştırılmamalıdır. Özer ile Topal'ın aktardığı listede Kul Hasan adının iki kez geçmesi, yörede bu mahlası taşıyan ikinci bir âşık bulunduğunu düşündürebilir; ancak listede bu iki ad hakkında hiçbir açıklama yoktur. Merzifonlu âşık Dervişoğlu'nun oğlu Hasan'ın da âşık olduğu bilinir, fakat onun bu mahlası kullandığına dair bir kayıt bulunamamıştır.

Kronoloji

XVIII. yüzyılın ikinci yarısı ile XIX. yüzyılın ilk yarısı: Yöre anlatılarına göre Harız köyünde yaşar.

2010: Hayat hikâyesi ve üç deyişi Ali Cem Akbulut'un Gazilerovacığı Âşıkları kitabında yayımlanır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar