Kür, Kuzeydoğu Anadolu'dan doğup Gürcistan ve Azerbaycan'dan geçerek Hazar Denizi'ne dökülen ırmağın Türkçedeki adıdır ve bu türkünün fişe geçen ilk dizesi onun kıyısından söz eder: "Kür gıragının acep sayun(?) gôhı var." Türküyü 1943 Temmuzunun altısında Amasya'da derleme heyetine okuyan Zekeriya Demiray, kataloğun icracı dizininde Amasya merkezli olarak kayıtlıdır. Böylece ezgi, Amasyalı bir icracının sesinden alınmış, ama adıyla ve sözüyle uzak bir coğrafyayı anan bir kayıt olarak kalmıştır. TRT repertuvarında Amasya altında yer almaz; sözleri ve notası yayımlanmamıştır.

Künye

  • Repertuvar no: yok; TRT repertuvarında Amasya yöresine kayıtlı değildir
  • Derleme yeri ve tarihi: Amasya merkez, 6 Temmuz 1943 (yer katalogda köşeli ayraç içinde)
  • Yöre aidiyeti: kayıt yeri Amasya; adı Kür ırmağını gösterdiği için aidiyeti tartışmalı
  • Kaynak kişi: Zekeriya Demiray; icracı dizininde memleketi Amasya merkez
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı heyeti: Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen, teknisyen Rıza Yetişen
  • Kaynak yayın: Celal Volkan Kaya, Ankara Devlet Konservatuvarı'nın Halk Müziği Alan Araştırmaları Kataloğu (İTÜ, 2014), sıra 3635
  • Arşivdeki yeri: Folklor Arşivi, plak 1116/A-1
  • Tür: türkü
  • Makam, usul: kayıtlı değil
  • Söz ve müzik: anonim olarak kayıtlı
  • Kaynak bağlantısı: TRT bağlantısı yok; künye Kaya kataloğunda

Sözleri

Kür gıragının acep sayun(?) gôhı var

"Gırağı" kıyısı, kenarı demektir; "acep" acaba. Parantez içindeki soru işaretini Kaya, okunuşundan ya da doğruluğundan emin olmadığı sözcüklerin yanına koyar, yani "sayun" kelimesi fişten güvenle okunamamıştır. "Gôhı" sözcüğündeki işaretli ünlü de derleyicilerin ağız söyleyişini yazıya geçirme çabasının bir izidir. Dizenin iskeleti "Kür kıyısının acaba ... var" diye okunabilir; eksik kalan iki sözcük anlamı tamamlamaya yetmez ve bir tahmin yürütmek dizeye kaynakta olmayan bir anlam yüklemek olur. Türkünün geri kalanı basılı hiçbir yerde yok; metni fişin TRT'ye kazandırılmış fotokopisinde, ezgiyi Folklor Arşivi'ndeki 1116 numaralı plakta aramak gerekir.

Yöre Aidiyeti

Türkünün adı ve ilk dizesi Kür ırmağını anar; bu, ezgiyi Azerbaycan ve Kafkasya ağzındaki türkülerle ilişkilendirir. Kaynak kişinin memleketi ise icracı dizininde Amasya merkez olarak yazılıdır. Demiray aynı oturumda doğuyu anan bir parça daha okumuştur: Bayatı (Atüstü Bayatı). İki kayıt yan yana konunca, 1943'te Amasyalı bir icracının dağarcığında adlarıyla yöre dışını gösteren ezgilerin de bulunduğu görülür; bu ezginin Amasya'ya ne zaman ve hangi yoldan geldiği ise bilinmiyor. Kayıt Amasya'da yapıldığı için eser Amasya ezgileri arasında anılır, ama yöreye ait olduğu söylenemez.

Hikâyesi

Kür kıyısını anan bu türküyü kimin, ne sebeple yaktığına dair basılı bir bilgi bulunmuyor.

Müzikal Özellikleri

Dizi, usul, ses genişliği: üçü de bilinmiyor. Kayıt 1116 numaralı plağın ilk parçasıdır. Aynı plağın A-2 ve B-1 numaralı kayıtlarının fişleri TRT'deki kopyalarda bulunmadığı için içerikleri bilinmez; B yüzünün son kaydı Demiray'ın "Segah"ıdır.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Kür Gırağı'nın kayıtlı tek okuyucusu Demiray'dır. Heyete verdiği altı kayıt iki güne yayılır: 4 Temmuz'da "Irmakların Gümbürtüsü" ve "Kaleden Atılır", 6 Temmuz'da "Dımbıla Gız (Oyun Havası)", bayatı, bu türkü ve "Segah". Amasya'nın türkü ve uzun hava dağarcığını bütün olarak Yeşilırmak'ın Ezgisi ele alır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar