Ruhun mekânsızlıktan dünyaya inişini ve yeniden asıl kaynağına varışını anlatan bu şiir, Alevî-Bektaşî edebiyatının devriye denen türüne yakındır: "Lamekân ilinden geldim cihana." Sözler Virânî'nindir; ezgisi Merzifonlu Âşık Aydın Öztürk'ündür. TRT'nin repertuvarı bu besteyi içermez; arşivdeki sıra numarası 2094'tür. Öztürk'ün Virânî şiirleri üzerine yaptığı iki besteden ikincisidir; öbürü "Elif-i Mim'den Aldık Sırr-ı Kur'an'ı"dır.

Künye

  • Arşiv no: Repertükül Arşiv 2094 (TRT numarası değildir)
  • Yöre: Amasya, Merzifon
  • Tür: deyiş
  • Söz: Virânî
  • Müzik: Âşık Aydın Öztürk
  • Kaynak kişi: belirtilmemiş; kayıt besteciden
  • Derleyen ve notaya alan: Erkan Demirtaş, Berkay Gençer
  • Derleme tarihi: notada yok; CultureCIVIC Kültür Sanat Destek Programı kapsamında, program 2021'de başlamıştır
  • Makam: Uşşak dizisi; karar ve bitiş La
  • Usul: künyede yazılmamış
  • Kaynak bağlantısı: TRT'de olmadığı için Repertükül Arşiv 2094

Sözleri

Virânî'nin yaşadığı dönem telif sınırının çok gerisinde kaldığı için beş dörtlük de notadaki biçimiyle verilmiştir.

Lamekân ilinden geldim cihana
Arar iken ehl-i cana eriştim
Elden ele kaptan kaba süzüldüm
Katarlandım doğru raha eriştim
Bir gerçeğin eleğinde elendim
Beli dedim belisine belendim
Arşı kürsü Yaradan'dan diledim
Âdem olup erkânına eriştim
İhlas kemendini aldım elime
Marifette bir yol geçti önüme
Hakikatte su bağlandı gölüme
Katre idim bir ummana eriştim
Yolcu oldum cenan bula göz aldım
Üstaz olup gerçeklerden söz aldım
Hey gaziler geç eriştim tez aldım
Canım arz ettiği cana eriştim
Virani sözleri gevherler piri
Dost elinden içtim ab-ı kevseri
Evliya enbiya Hakk'ın mürseli
Yüz sürüben Şah-ı Merdan'a eriştim

Lâmekân, mekânı olmayan yer, varlığın kaynağı sayılan ilâhî âlemdir. Şair oradan cihana gelir, "kaptan kaba süzülür", yani bir biçimden ötekine geçerek yolculuğunu sürdürür; "katarlanmak" kervana katılmak, rah da yoldur. İkinci dörtlükte "beli" yine ezeldeki sözleşmeye, ruhların Rabblerini tanıdıklarını söyledikleri âna işaret eder; "belisine belenmek" o cevabın içine sarınmaktır. Üçüncü dörtlükte marifet ve hakikat adları, tasavvufun dört kapı anlayışının son iki basamağını hatırlatır ve bölüm, damlanın ummana kavuşmasıyla tamamlanır. Son dörtlükte Virânî kendi sözünü gevhere benzetir, dost elinden Kevser içer ve Şah-ı Merdan'a, Hz. Ali'ye yüz sürer. Dörtlüklerin ikinci ve dördüncü dizelerinde dönen "eriştim" redifi, şiiri baştan sona bir varış hikâyesi olarak kurar.

Hikâyesi

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Virânî'nin doğum ve ölüm tarihleri belli değildir; rivayete göre Eğriboz'da doğmuş, Necef'te Hz. Ali'nin türbesinde hizmet etmiş, Anadolu ve Balkanlar'ı dolaşmış, Osman Baba'yı ziyarete giderken Filibe'nin Karlova kasabasında ölmüştür. Şiirin bu gezgin hayatın hangi durağında söylendiğini rivayetler de söylemez. Öztürk'ün besteyi hangi koşullarda yaptığına dair de yayımlanmış bir satır yok.

Müzikal Özellikleri

Merzifon derlemesinde karar sesi bildirilen eserler içinde en pes sesi kararın altına düşen tek parça budur. Ezgi Sol'e kadar iner, karar ise La'dadır; yukarıda Re'ye çıkar ve beş seslik bir alan kullanır. Dizi Uşşak'tır. Usul alanı künyede boş bırakılmıştır, bu yüzden eserin ölçülü mü serbest mi söylendiği notanın kendisine bakılmadan söylenemez.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Notaya geçen icra Aydın Öztürk'ündür. Besteci aynı derlemede Sefil Ali'nin "Dün Gece Kırkların Cemine Girdim" şiirini de bestelemiştir. Ses kaydı olarak yalnız notanın dayandığı icra biliniyor. Virânî'nin dizeleriyle Merzifon'da doğan bu bestenin ilin türkü birikimindeki yeri Yeşilırmak'ın Ezgisi sayfalarında izlenebilir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar