Özgün Metin

Vezin: Fāʿilātün fāʿilātün fāʿilātün fāʿilün

Ser-fürū bürde-i taʿẓīm olurum ḥüsnüñüze
Size ḳarşı bu meẕellet baña bir leẕẕet olur
Ḥüsnüñüz oldıġıñız mevḳiʿi eyler seyerān
Sizi her nerde görürsem orası cennet olur
Naẓarım sizde gözüm ġarḳa-i nūr-ı didār
Yine göñlümde nev-ā-nev ṭaleb-i rüʾyet olur
Naẓar itdikçe size yükselirim ʿarşa ḳadar
Ḥüsnüñüz rūḥuma gūyā perr-i ʿulviyyet olur
Rūḥumı dīdelerimden çekiyor cāẕibeñiz
Gösteriñ münkere kim māddesiz ḳuvvet olur
Giceki soḥbet-i nūşīneyi nūş eyler iken
Didiñiz bu giceye gündüzüñüz ḥasret olur
Şafaḳı, şemsi, nehārı, nideyim sizle geçen
O münevver giceye perde-i ḥaylūlet olur
Zülfin örter bizi aġyārdan eyler pinhān
Āh evvel şeb ki bize ḥāris-i emniyyet olur
O leyāl-i ṭürabıñ her biri bir bint-i ʿArab
Gibi esmer güzeliydi ki siḥir ṭalʿat olur
Seni sevdim diseñiz farṭ-ı sürūr neşʾe olur
Diye ketm eylemeñiz raḥmet ise zaḥmet olur
Söyleyiñ söyleyiñ ol nuṭḳ-ı revān-baḫşıñıza
Terk-i cān eyler isem cānıma bir minnet olur
Emeli üç yaşda iken gencelivirdi ṭabʿım
Cūdiyā Ḫıżır mısıñ bu nice ḫāŝiyyet olur

Günümüz Türkçesiyle

1. Güzelliğinize saygıyla baş eğerim; size karşı bu alçalış bana bir lezzet olur.

2. Güzelliğiniz bulunduğunuz yeri bir mesire yapar; sizi nerede görsem orası cennet olur.

3. Bakışım sizde, gözüm yüzünüzün nuruna gömülmüştür; yine de gönlümde yeni yeni bir görme isteği doğar.

4. Size baktıkça arşa kadar yükselirim; güzelliğiniz ruhuma sanki bir yücelik kanadı olur.

5. Çekiciliğiniz ruhumu gözlerimden çekip alıyor; inkâr edene gösterin, maddesiz bir kuvvet de olurmuş (görsün).

6. Gecenin tatlı sohbetini tadarken "Gündüzünüz bu geceye hasret kalır" dediniz.

7. Şafağı, güneşi, gündüzü ne yapayım? Sizinle geçen o aydınlık geceye araya giren bir perde olurlar.

8. Zülfünüz bizi örter, rakiplerden gizler; ah o gece ki bize bir güvenlik bekçisi olur.

9. O gecelerin her biri, yüzü büyü gibi olan bir Arap kızı gibi esmer bir güzeldi.

10. "Seni sevdim" deseniz sevincin aşırılığından neşe taşar; (bu sevinç çok gelir) diye gizlemeniz bir rahmet ise de bana zahmet olur.

11. Söyleyin, söyleyin; can bağışlayan o sözünüze canımı feda etsem, bu canıma bir lütuf olur.

12. Tabiatım emelimi üç yaşındaymış gibi gençleştiriverdi; Cûdî, Hızır mısın, bu nasıl bir özelliktir? ("Üç yaş" sözü tezdeki okumadır; kesin değildir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

"Siz" Diye Seslenen Gazel

Hüsnünüz, size, cazibeniz, deseniz: gazel sevgiliye baştan sona böyle seslenir. Divan şiirinde sevgiliye çoğunlukla "sen" diye seslenilir; Cûdî'nin seçtiği "siz" ise bu nezaketiyle on dokuzuncu yüzyıl sonunun konuşma diline yakın bir sıcaklık katar. "Olur" redifinin önünde lezzet, cennet, rü'yet, ulviyyet, kuvvet, hasret, haylûlet, emniyyet, tal'at, zahmet, minnet ve hâsiyyet "-et" kafiyesini kurar. Müstensih ilk beytin yanına İbnü'l-Fârız'dan, aşkta sevgilinin önünde boyun eğmenin ve alçalmanın tatlı geldiğini söyleyen Arapça bir beyit kaydetmiştir; Cûdî'nin açılışı bu beytin Türkçe bir karşılığı gibidir.

Beşinci beyit gazelin en ilginç yeridir. Sevgilinin cazibesi ruhu gözlerden çekip almaktadır; şair "inkâr edene gösterin, maddesiz kuvvet olurmuş" der. Ludwig Büchner'in Kraft und Stoff (Kuvvet ve Madde) kitabıyla yaygınlaşan ve "maddesiz kuvvet olmaz" diyen maddeci görüş Osmanlı aydınları arasında da tartışılmıştı; beyit bu tartışmaya aşk diliyle verilmiş şakacı bir cevap gibi okunabilir. Şiir bu bağı açıkça kurmaz.

Altıncı beyitten sonra gazel bir geceyi anlatmaya döner: tatlı sohbet, sevgilinin "gündüzünüz bu geceye hasret kalır" sözü, rakiplerden gizleyen zülüf. Dokuzuncu beyitte o gecelerin her biri esmer bir Arap kızına benzetilir; cümle iki mısraya taşarak kurulmuştur, bu da gazelde pek görülmeyen bir serbestliktir. Son beyitteki "üç yaşda" okuması ise bağlama yabancı durur; şairin başka bir şiirinde andığı "yetmiş üç" yaş da akla gelir, ama metin bunu desteklemez.

Kaynakça

  • Havva Tok Yıldız, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [1b-43a], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 30-31 (şiir no. 19; yazma vr. 7b-8a). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116853.pdf

Çevrimiçi kaynaklar