Özgün Metin

Vezin: Feʿilātün feʿilātün feʿilātün feʿilün

O namāzı ki ḳılar köyde Muḥammed kahyā
Vatiḳanda papanıñkinden eberr ü ezkā
Ṣırmalı ḳırmalı telli oyalı oymalıdır
Papazıñ cāme-i āyīni ne uʿcūbe-nümā
Müslimiñ bir alaca bezden olan ʿentarisi
Kāfiriñ cübbe-i dībāsına nisbet aʿlā
Bir ḳaranlıḳ vü derin naġme kilisalarda
Uzacaḳlarda ṣanırsın iñiler raʿd-ı semā
Baş açıḳ ṣaç ṭaġınıḳ elde gümüş micmereler
Irlaya ẓırlaya meydānda gezer ḳara belā
Bu iñilti bu parıltıyla ʿavām-ı kefere
Düşerek vehme ṣanır anları reht-i ʿİsā
Bu ne āyīn ne ʿibādet ne bu zünnār u ṣalīb
Bunı yapmış mı buyurmış mı Mesīḥā ʿacebā
Papaz evhām u ḫāyālatı tekāŝüf iderek
Böyle bir şekl-i ġarībe girüp olmış tersā
Dīn-i tersā denilen tersine bir āyīndir
Cümlesi mā-ḥuṣul-i hācise-i nefs ü hevā
Ḫalḳı aġvāde rehābīn ḫalfe-i şeyṭāndır
Şimdi şeyṭāna ne ḥācet ide ḫalḳı iġvā

Günümüz Türkçesiyle

1. Köyde Muhammed Kâhya'nın kıldığı namaz, Vatikan'daki Papa'nın namazından daha hayırlı ve daha temizdir.

2. Papazın ayin elbisesi sırmalı, kırmalı, telli, oyalı, oymalıdır; ne tuhaf görünüşlüdür.

3. Müslümanın alaca bezden entarisi, kâfirin ipek cübbesine kıyasla daha yücedir.

4. Kiliselerde karanlık ve derin bir nağme; uzaklarda gökyüzünün gürlediğini sanırsın.

5. Baş açık, saç dağınık, ellerinde gümüş buhurdanlar, mırıl mırıl söylenerek meydanda kara bela gezer.

6. Bu inilti ve bu parıltıyla kâfirlerin avamı vehme düşüp onları İsa'nın topluluğu sanır.

7. Bu ne ayin, ne ibadet, ne bu zünnar ve haç? Acaba Mesih bunu yapmış ya da buyurmuş mu?

8. Papaz vehimleri ve hayalleri yoğunlaştırarak böyle garip bir şekle girmiş ve "tersâ" olmuş.

9. "Tersâ dini" denilen şey tersine bir ayindir; hepsi nefsin ve hevesin vesveselerinin ürünüdür.

10. Halkı azdırmakta rahipler şeytanın halifeleridir; artık halkı azdırmak için şeytana ne gerek var?

Edebî ve Tarihî Yorum

Başlığa göre bu on beyit, Ebü'l-Alâ el-Ma'arrî'den "tevsî'an", genişletilerek yapılmış bir çeviri ve eklemedir. Ma'arrî'nin aslı tezde verilmez; çevirinin nerede bitip eklemenin nerede başladığı da gösterilmez. Metin, bir Hristiyan ayininin dış görünüşünü bir Müslüman köylünün sade namazıyla karşılaştıran sert bir polemiktir: köyde Muhammed Kâhya'nın kıldığı namaz Vatikan'daki Papa'nınkinden daha temiz, Müslümanın alaca bezden entarisi papazın ipek cübbesinden daha yücedir.

Şiirin tasvirleri canlıdır ve dikkatle seçilmiştir. Papazın ayin elbisesi "sırmalı, kırmalı, telli, oyalı, oymalı" diye art arda sıfatlarla anlatılır; kilisedeki derin nağme uzaktan gelen bir gök gürültüsüne benzetilir; baş açık, saç dağınık, elde gümüş buhurdan gezen rahipler tasvir edilir. Sekizinci ve dokuzuncu beyitler bir ses oyununa dayanır: Hristiyan anlamındaki Farsça "tersâ" kelimesi, Türkçedeki "ters" kelimesiyle eşleştirilir ve "tersâ dini" "tersine bir ayin" diye alaya alınır.

Polemiğin sertliği, şiirin yazıldığı dönemin dinler arası gerginliklerini ve geleneğin diliyle konuşan bir şairin bakışını yansıtır. Oysa Ma'arrî, kendi şiirlerinde bütün dinlere şüpheyle bakmış bir şair olarak tanınır; Cûdî'nin onun sözlerini yalnızca bir yöne çevirerek genişletmesi, çevirinin bir yorum ve seçim olduğunu da gösterir.

Kaynakça

  • Havva Tok Yıldız, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [1b-43a], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 88 (şiir no. 62; yazma vr. 29b-30a); giriş s. 8. http://libra.omu.edu.tr/tezler/116853.pdf

Çevrimiçi kaynaklar